BOEKEN

BOEK

Waarom naar dieren kijken

Waarom naar dieren kijken

John Berger

John Bergers essay Waarom naar dieren kijken is intussen dé mijlpaal en een van de meest geciteerde bronnen als het om onze verhouding met dieren gaat. Wie het essay leest, zal dat onmiddellijk begrijpen. Berger schetst op indrukwekkende manier onze verhouding met dieren door de eeuwen heen. Van de eerste grottekeningen waarin dieren werden afgebeeld tot de gekooide beesten in een dierentuin. Het illustreert een snel veranderende verhouding tussen mens en dier, van respect tot geweld en macht.

Wat fascineert ons aan dieren, waarom zijn wij vaak bang voor hen, en waarom is een leven zonder beesten niet voorstelbaar? Waarom is ons respect voor dieren – als totem, als buit, als rijkdom der schepping– in de twintigste eeuw zo dramatisch veranderd? Berger ziet dit proces als een verlies van onze evenwichtige verhouding met de natuur. Het beest in de kooi is een monument van zijn eigen verdwijnen geworden.

John Berger, een van de grootste schrijvers van nu, is in staat meesterlijk te verwoorden hoe de dingen er uitzien, ruiken en voelen. Niemand kan de vlucht van een zwaluw, het apentheater in de dierentuin of een schilderij van een beest zo beschrijven als hij. Hij is erin geslaagd onze blik op dieren een verborgen betekenis (terug) te geven.

   

Een muizenverhaal

Er was eens een man die, elke ochtend, een broodmes pakte en tien centimeter afsneed van het brood dat hij in zijn hand had, en dit stuk weggooide voordat hij een nieuwe boterham afsneed voor zijn ontbijt.

De man deed dit omdat muizen elke nacht een gat uit het midden van het brood hadden geknaagd. Elke ochtend was het gat ongeveer zo groot als een muis. De huiskatten, die wel op mollen jaagden, toonden zich merkwaardig onverschillig voor de grijze muizen die het brood opaten, of misschien waren ze wel omgekocht.
Zo ging het nu al maandenlang. Vele keren had de man ‘muizenval’ op een boodschappenlijstje geschreven. En vele keren was hij het vergeten, misschien omdat de winkel waar de dorpelingen vroeger muizenvallen kochten niet meer bestond.

Op een middag zoekt deze man in een schuur naast het huis naar een ijzervijl. Hij vindt geen vijl, maar hij komt wel een sterke, duidelijk handgemaakte muizenval tegen. Deze bestaat uit een houten plankje van 18 x 9 cm, met een kooi eromheen van stevig ijzerdraad. De ruimte tussen elke twee evenwijdige draden is nooit meer dan ½ cm. Genoeg voor een muis om zijn neus doorheen te steken maar nooit genoeg om zijn twee oren doorheen te krijgen. De hoogte van de kooi is 8,5 cm, zodat de muis er rechtop in kan staan op zijn sterke achterpoten, het raster aan de bovenkant kan beetpakken met zijn viervingerige handen en zijn snuit tussen de draden van het plafond kan steken, maar er nooit uit kan komen.

Aan het ene eind van de kooi is een deurtje dat naar boven scharniert. Aan dit deurtje is een spiraalveer bevestigd. Als het deurtje wordt opengehouden, spant de veer zich, klaar om het weer dicht te trekken. Boven aan de kooi zit een detectiedraad die het deurtje tegenhoudt als het openstaat. De detectiedraad steekt echter maar minder dan een millimeter buiten de deurpost uit. In draadtermen is dat een haarbreedte! Aan de andere kant van de draad, in de kooi, zit een haakje waaraan een stukje kaas of rauwe lever wordt bevestigd.

De muis gaat de kooi binnen om een hapje te nemen. Hij heeft het brokje nog niet met zijn tanden aangeraakt of de detectiedraad deblokkeert het deurtje en het slaat achter hem dicht, voordat hij zijn kop kan omdraaien.

Het duurt enkele uren voordat de muis beseft dat hij gevangenzit, ongedeerd, in een kooi van 18 bij 9 cm. Daarna is er iets in hem wat niet meer ophoudt met trillen.
De man neemt de muizenval mee het huis in. Hij test hem. Hij bevestigt een stukje kaas aan het haakje en zet de val op de plank in de kast waar het brood wordt bewaard.

De volgende morgen vindt de man een grijze muis in de kooi. De kaas in de kooi is onaangeroerd. Zodra het deurtje dicht was, had de muis geen trek meer. Als de man de kooi oppakt, probeert de muis zich te verstoppen achter de veer die aan het deurtje vastzit. De muis heeft gitzwarte ogen die staren zonder te knipperen. De man zet de kooi op de keukentafel. Hoe langer hij in de kooi kijkt, des te duidelijker ziet hij de overeenkomst tussen de zittende muis en een kangoeroe. Het is stil. De muis wordt wat kalmer.

Dan begint de muis rondjes door de kooi te draaien en telkens opnieuw met een van zijn gevingerde voorpoten de ruimte tussen de draden te beproeven, op zoek naar een uitzondering. De muis probeert met zijn tanden in de draden te bijten. Dan gaat hij op zijn hurken zitten, zijn poten tegen zijn bek. Maar zelden kijkt iemand zo lang naar een muis als de man. Of vice versa.

De man gaat met de kooi naar een weiland buiten het dorp, zet hem in het gras en doet het deurtje open. Het duurt een minuut voordat de muis beseft dat de vierde wand is verdwenen. Hij beproeft de open ruimte met zijn snuit. Dan schiet hij naar buiten en stuift naar het dichtstbijzijnde toefje gras, waarin hij zich verstopt.

De volgende dag vindt de man weer een muis in de kooi. Deze is dikker dan de eerste, maar geagiteerder. Misschien is hij ouder. De man zet de kooi op de vloer en gaat zelf ook op de vloer zitten om te kijken. De muis klimt tegen de draden van het plafond op en blijft er ondersteboven aan hangen. Als de man de kooi opent in het weiland, rent de oude muis in een zigzaggende lijn weg totdat hij uit het gezicht is verdwenen.


Download het fragment als PDF

‘Het is een klein maar prachtig boek. Als een hond geïnspireerd richt hij zijn neus op de randgebieden van de menselijke beschaving. Verplichte lectuur voor iedereen die wil nadenken over onze ware aard en onze ethische principes. Aanbevolen voor vleeseters en dierenactivisten, boeren en burgers.’ – De Standaard *****

Waarom naar dieren kijken is een klein maar prachtig boek. Het bevestigt mijn hoge waardering van Berger, die ik tot de belangrijkste schrijvers van de laatste halve eeuw reken, vooral omdat hij met elk boek, zelfs met elke schets of elke overpeinzing, het gevoel geeft dat er werkelijk iets op het spel staat.’ – De Groene Amsterdammer

'Waarom naar dieren kijken geeft prachtige inkijkjes in hoe wij als verstedelijkte mensen de natuur benaderen. Berger de kunsthistoricus en Berger de dierenliefhebber hebben samen een scherpe en vruchtbare dialoog opgezet om de vraag te beantwoorden waarom we naar dieren kijken. En waarom dat anders is dan kijken naar een wolk, een boom of een rivier.' - Athenaeum Boekhandel

Bespreking op Athenaeum.nl

Waarom naar dieren kijken geeft prachtige inkijkjes in hoe wij als verstedelijkte mensen de natuur benaderen. Berger de kunsthistoricus en Berger de dierenliefhebber hebben samen een scherpe en vruchtbare dialoog opgezet om de vraag te beantwoorden waarom we naar dieren kijken. En waarom dat anders is dan kijken naar een wolk, een boom of een rivier.

Bron: Athenaeum.nl

Vermelding Groeneveldprijs op Couturekrant.nl

John Berger (1926), Brits schrijver/denker/kunstenaar ontvangt op 27 november de Groeneveldprijs 2011 als lifetime achievement award. Deze prijs wordt jaarlijks toegekend door de Stichting Groeneveld aan iemand die zich bijzonder heeft ingezet voor het landschap en daarbij een afwijkend, kritisch geluid laat horen.

Bron: Couturekrant.nl