BOEKEN

BOEK

Populisme als politiek drijfzand

Populisme als politiek drijfzand

Anton C. Zijderveld

Anton Zijderveld geeft in dit erudiete en genuanceerde essay aanwijzingen om de bekende spierballentaal van de oneliners die het in de media altijd erg goed doen te analyseren en te ontkrachten.

Fortuyn, Wilders en Verdonk hebben het populisme weer op de politieke en maatschappelijke kaart gezet. Pim Fortuyn was een populist pur sang. Wilders en Verdonk proberen zijn gedrag na te volgen en zijn succes te evenaren. Maar wat is populisme eigenlijk?

De uitdrukking komt van de aloude Romeinse stelling: 'vox populi, vox dei,' 'de stem van het volk is de stem van God.' Deze stelling leeft in de inmiddels bijna wekelijkse opiniepeilingen die grote invloed hebben op het beleid van bestuurders en politici. De grieven die daarbij naar buiten komen moeten serieus genomen worden, maar de zogenaamde directe invloed van de burgers op het beleid is eigenlijk volkomen in strijd met onze democratie.

Gesteund door de voorkeursstemmen en de opiniepeilingen laten Wilders en Verdonk hun eigen politieke belang voorgaan op het algemenere belang van hun voormalige partij. Hoe moeten we omgaan met dit fenomeen?

Anton Zijderveld geeft in dit erudiete en genuanceerde essay aanwijzingen om de bekende spierballentaal van de oneliners die het in de media altijd erg goed doen ('ik ben niet links, ik ben niet rechts, ik ga recht door zee') te analyseren en te ontkrachten.

   

Alcuin

In een brief aan zijn werkgever en beschermheer Karel de Grote schreef de theoloog, dichter en leraar Alcuin van York, Northumbria (735-804) in 795 de volgende waarschuwing: ‘Men moet niet luisteren naar lieden die voortdurend zeggen Vox populi, Vox Dei, de stem van het volk is de stem van God, want de onrust van het gewone volk – de tumultuositas vulgi – grenst altijd aan de waanzin.’ Dat klinkt behoorlijk elitair en zo is dat ook door Alcuin bedoeld. Hij werkte zijn leven lang aan de vorming van een culturele elite, wat in het vroegmiddeleeuwse Europa geen overbodige luxe was. Hij stond aan de wieg van de Karolingische Renaissance die tot doel had het middeleeuwse, rurale Europa beschaving bij te brengen.

Alcuin, die al op jonge leeftijd in Engeland blijk had gegeven van grote intelligentie en eruditie, werd door Karel de Grote naar het hof gehaald, waar hij ondermeer Karel zelf en diens zonen Pepijn en Lodewijk onderwees. Hij doceerde kunsten en wetenschappen – de artes liberales – en ontwierp daarvoor onderwijscurricula. Aan het einde van zijn leven werd hij door Karel de Grote aangesteld als abt van een klooster in Tours, hoewel hij formeel geen priester of monnik was.

Uiteraard is het bedenkelijk een essay over hedendaags populisme te beginnen met een citaat uit de vroege middeleeuwen. De ellende en armoede waaraan het overgrote deel van de bevolking toen leed, zijn ons gelukkig onbekend. Vergeleken met toen leven ook de minst bedeelden onder ons nog in welvaart en zekerheid. Ook kennen we de bescherming van een rechtsstaat die ons behoedt voor willekeur en machtsmisbruik. En hoeveel kritiek er ook op geleverd kan worden, wij zijn in tegenstelling tot de tijdgenoten van Alcuin gezegend met een bestel van parlementaire democratie. Ook het onderwijspeil van onze bevolking is hoog, zij het pas sinds 1950. Aan een Karolingische Renaissance is bepaald geen behoefte meer. En toch is de waarschuwing van Alcuin niet overbodig. Er is zeker in wat vroeger ‘volksbuurten’ werd genoemd en nu eufemistisch ‘achterstandswijken’ heet, sprake van tumultuositas. In de vier grote steden, maar steeds meer ook in steden buiten de Randstad hebben zich in betrekkelijk korte tijd – sedert de jaren zeventig van de vorige eeuw – ingrijpende veranderingen voltrokken.

De oorspronkelijke bevolking – met een raar woord ‘autochtonen’ genoemd – is verdrongen door mensen uit vreemde, vaak verre culturen die nog steeds, hoewel het merendeel van hen inmiddels hier geboren is, met een even raar woord als ‘allochtonen’ worden aangeduid. Bovendien is een aanzienlijk gedeelte van hen islamitisch. De islam is na katholicisme en protestantisme de derde godsdienst van ons land. De alleszins begrijpelijke en aanvankelijk door elites buiten de volkswijken genegeerde onvrede en onrust (tumultuositas!) over deze demografische en sociologische omwentelingen zijn een belangrijke voedingsbodem voor een groeiend populisme in de samenleving. Zij heeft zich uitgespreid over de rest van de maatschappij – naar de middenklassen en ook naar de hogere klassen, vooral waar de oude sociaaldemocratie met passie wordt gehaat.

Een belangrijk moment waren de aanslagen in Amerika op 11 september 2001 (9/11) door islamitische terroristen, en herhalingen daarvan in Madrid en Londen. De toch al gewantrouwde groei van de islam in onze steden werd sedertdien het doelwit van behoorlijk ongenuanceerde aanvallen op ‘de’ islam, wat nog versterkt werd door een in de steden groeiende etnische diversiteit. Zich dikwijls crimineel misdragende Marokkaans-Nederlandse jongeren werden gegeneraliseerd tot ‘het Marokkaanse tuig’. En je zult maar jong, geïntegreerd Nederlands en van Antilliaanse komaf zijn. Grote kans dat je voor crimineel wordt gehouden omdat de criminaliteit in de steden is gestegen door de toestroom van jongeren uit de Antillen. En moslima’s met een hoofddoekje zullen vast ook niet echt goed geïntegreerd zijn in onze maatschappij. De generalisaties liggen voor het oprapen. Alles bij elkaar een behoorlijk broeierig klimaat, waarin het populisme heeft kunnen gedijen op een voorheen ongekende schaal.

Interview in het Algemeen Nijmeegs Studentenblad

Het CDA zei hij vaarwel vanwege een meningsverschil over islamofobie. Als emeritus-hoogleraar Sociologie analyseert Anton Zijderveld de huidige hoogtijdagen van het populisme. ‘Over twintig jaar lachen we om deze idiotie.’

Bron: ANS-online.nl

Leestip op IKON.nl

Professor Anton Zijderveld maakt zich zorgen over de snelle opkomst van het populisme.

Bron: IKONrtv.nl

Leesimpressie op Middel Communicatie

Tijdens mijn studietijd kwam ik voor het eerst in contact met het werk van de socioloog Anton Zijderveld. Ik las zijn Sociologie van de zotheid over humor als sociaal verschijnsel.

Bron: Middelcommunicatie.nl

Bespreking op 8weekly.nl

Toen CDA–voorzitter Peter van Heeswijk onlangs weigerde zich ondubbelzinnig uit te spreken tegen de mogelijkheid van coalitievorming met Wilders' PVV was voor socioloog en partij–ideoloog Anton Zijderveld de maat vol; hij zegde zijn lidmaatschap op.

Bron: 8weekly.nl