BOEKEN

BOEK

Titia, Een onbezonnen reis naar het land van de vijand

Titia, Een onbezonnen reis naar het land van de vijand

Eefje Rammeloo

Aan de hand van interviews, reizen door Duitsland, Frankrijk en Nederland en een geérfde kist vol brieven, documenten en foto’s reconstrueerde Eefje Rammeloo het tumultueuze leven van haar grootouders.

Wat drijft een jonge vrouw ertoe om in 1942 naar Duitsland te verhuizen? Haar familie was geschokt en wist niet precies wat Titia Molenaar in Duitsland ging doen. ‘Het is nog steeds moeilijk’, schrijft Eefje Rammeloo, ‘met hen over hun moeder te praten. Iedereen vreest nog altijd het ergste: een verborgen sympathie voor de vijand.’

De werkelijkheid lag anders. Waar Rammeloo dacht een spannend familieverhaal te vinden, ontdekte zij een generatie-overstijgend trauma. Er is uitgebreide correspondentie bewaard gebleven tussen Titia en haar man, Wehrmachtsoldat Helmut Vasterman. Er zijn brieven uit Duitsland aan haar familie, waarin ze verslag doet van haar zwangerschap, haar angsten en haar droom over een gezamenlijke toekomst. Maar hoe kreeg ze het voor elkaar om, vanuit Duitsland, zo weinig te laten merken van de oorlog zelf?

Titia had zeker geen warme gevoelens voor de nazi’s. Was ze dan naïef? Stukje bij beetje ontstaat het beeld van een eigenwijze, intelligente en vastberaden vrouw die de kleine katholieke wereld aan de Amsterdamse Nieuwendammerdijk ontvlucht op zoek naar vrijheid. Helmut is haar ontsnappingsmogelijkheid en wordt na een tijdje ook haar grote liefde; ook hij is geen nazi. En toch zien wij met verbazing hoe de jonge familie na de bevrijding tussen wal en schip raakt, in Limburg terecht komt en juist hun kinderen slachtoffer worden van vooroordelen. Ook dit is een Nederlands verhaal.

Ook leverbaar als eboek

   

Geleen, december 2007

Weer gaat er een wijnglas om, het valt zacht op het damasten tafellaken. Gelukkig was het al bijna leeg. We zijn het moment voorbij dat een van ons naar de keuken rent voor een handvol zout. De vlekken in het tafellaken worden talrijker. Niemand merkt het, en zelfs als we het wel zouden merken: het hoort erbij. Dit is Kerstmis zoals wij dat vieren. Het is de eerste Kerstmis dat ik nergens in de versierde kerstkerk de hoeden van opa en oma zie. De eerste keer dat we zonder hen aan tafel gaan. Iedereen praat, lacht en roept door elkaar. Opa is er niet meer om geïrriteerd uit te roepen dat hij er niets van verstaat.

Servies staat kriskras door elkaar op tafel, niet in de laatste plaats om de wijnvlekken te verbergen. Wijn is er zoals altijd in overvloed. De kaarsjes zijn al ver opgebrand. Tante Kitty trekt aan een sigaartje, mijn moeder steekt er ook een op. Ze is een gelegenheidsroker. Dan leunt oom Adrie naar voren, hij zet zijn ellebogen op tafel. Hoe ver ben ik met mijn onderzoek, vraagt hij, heb ik antwoorden kunnen vinden in de kist?

Een halfjaar eerder, een jaar na het overlijden van opa en oma, gaf de familie mij toestemming om de kist te openen. Zelf mochten ze er van oma niet in rondneuzen, zo had ze in de laatste maanden van haar leven besloten. Mij vertrouwde ze er wel mee: de gevoelige informatie in de kist zou in het perspectief van de tweede generatie minder gevoelig zijn.

De aanblik van de oude, lelijke kist, een paar op elkaar getimmerde plankjes met veel stof ertussen en een groot hangslot eraan, beloofde niet veel goeds. Toch was de inhoud interessanter dan ik vermoedde. Familiefoto’s, loonstrookjes en brieven die mijn grootouders elkaar schreven, en notitieboekjes vol vrijwel onleesbare dagboekaantekeningen.

Er zijn ook fotoboeken, van beide kanten van de familie. Een ervan begint met een foto van elf jonge mensen van uiteenlopende leeftijden. ‘Het elftal’ staat erbij geschreven. Een ander, klein fotoalbum is bedrukt met een adelaar en de tekst ‘Erinnerungen an meine Dienstzeit’. Al die documenten leveren veel informatie op over het wie, wat en waar van het verhaal, vertel ik aan de feestelijke kerstdis. Maar niets over het waarom.

Waarom ging de jonge Amsterdamse naar Duitsland? Wie ging er nu op bezoek in het land van de bezetter? Oma had me altijd verteld dat ze ging logeren bij Toni, een Duitse collega en vriendin. Maar in 1942, in Hamburg? ‘Ze hoefde niet weg uit Nieuwendam,’ durft een van mijn tantes de eerste stap te zetten. ‘Het was er goed. Iedereen was dol op haar.’

‘Er moet iets zijn geweest wat haar daar wegjoeg,’ zegt Adrie. ‘Dat kan niet anders. Het was een vlucht.’ De tantes denken na over vluchtmotieven. ‘De gespannen relatie met haar vader?’ opper ik, denkend aan de gesprekken die ik met oma voerde. ‘Maar als je niet wilt dat je ouders zich met je bemoeien, hoef je toch niet naar een ander land te gaan?’ zegt iemand.

Wat wist Titia over politiek? Ze kende alleen de kerk. Thuis werd weinig over internationale politiek gesproken, laat staan over Adolf Hitler. Het kwam niet in Titia op er iets van te vinden. Bovendien, toen de Duitse nationaalsocialisten de democratie afschaften, was Titia nog te jong om te beseffen wat dat inhield. En tegen de tijd dat ze iets van de wereld begon te begrijpen, zat ze onder de plak bij de nonnen. Later was ze vaker niet dan wel thuis wanneer aan de eettafel de krant van de dag werd besproken. Bovendien deed ze in die periode alles om haar ouders op stang te jagen.

De pesterijen tegen de Joden raakten slechts de randen van haar wereld. Ze moet de ‘Voor Joden verboden’-bordjes hebben gezien op de deuren van cafés en winkels. En na het uitbreken van de oorlog liepen er veel Duitse militairen rond in de hoofdstad – sommige jongens misbruikten hun macht als bezetter, maar ze waren heus niet allemaal monsters. Scenario’s fladderen over tafel, maar geen enkel verhaal is geloofwaardig genoeg. ‘Kon het niet gewoon haar karakter zijn?’ suggereer ik. ‘Opvliegend? Dramatisch?’ Als ze alleen naar Duitsland wilde uit verlangen naar vrijheid, was dat kinderachtig en futiel. Elders in Europa, óók in Nederland en Duitsland, moesten mensen hun vrijheid inleveren, bevechten, en vaak met hun leven bekopen. Ik denk aan oma en voel plaatsvervangende schaamte.

Aan tafel wordt gezucht. Drama is niet aan mijn familie besteed. Cynisme strijkt de grote emoties glad. Tante Kitty zoekt op tafel naar een fles met nog een bodempje wijn erin. Ze vindt er een en giet hem leeg in haar glas. Gretig, alsof ze de hele avond nog niets gedronken heeft, neemt ze de laatste slok. Ze is de nieuwe mater familias. De rol is haar op het lijf geschreven en eigenlijk stond ze altijd al aan het hoofd van de familie. ‘Het moet mama’s karakter zijn geweest. Want ze was dol op haar vader. Ze was zijn oogappel.’ Ze trekt haar wenkbrauwen op: ‘Totdat hij haar niet wilde loslaten, en zij erachter kwam dat ze als meisje minder belangrijk was dan haar broers.’ In het verleden heeft Kitty bij menige familiecrisis bemiddeld, maar het besluit van haar moeder om naar Duitsland te vertrekken heeft ze nooit begrepen.

Hoe vrijgevochten moet je zijn om het veilige Nieuwendam, aan de overkant van het Amsterdamse IJ, te verlaten voor een avontuur in het Duitsland van 1942? ‘Aan intelligentie ontbrak het haar niet. Maar ze kon morele dilemma’s goed in haar voordeel uitleggen. Daar was ze tegenstrijdig in: aan de ene kant was ze koppig, en aan de andere kant wilde ze bepaalde dingen niet weten.’ Tante Kitty pakt haar lege glas weer op. ‘Daarmee viel ze in Duitsland niet uit de toon.’

Het is moeilijk voor te stellen dat iemand zulke beslissingen nam zonder daar morele bezwaren bij te hebben. Dat mijn oma in 1942 naar Duitsland was gereisd vond ik stoer en avontuurlijk. Naïef, noemde ze het zelf. Toen ze meer vertelde, klonk het inderdaad behoorlijk ongeloofwaardig.

Hoe kun je je zo verbinden aan de vijand? Hoe bouw je als doodnormale Nederlandse in het Duitsland van 1942-1946 een leven op? Hoe negeer je de politiek, die toch in de haarvaten van het dagelijks leven moest zijn gekropen? En hoe durf je je eigen familie, aan de andere kant van de grens, daarna weer onder ogen te komen?

Steeds minder geloof ik dat oma’s beslissing om naar Duitsland te vertrekken voortkwam uit een enkele naïeve opwelling. Na die ene, eerste beslissing volgden er meer momenten waarop ze moest kiezen. Momenten die haar telkens dieper Duitsland in trokken, tot ze niet meer terug kon. Haar keuzes gaven de aanzet voor een langdurige verbondenheid met Duitsland, een verbondenheid die mijn opa op zijn beurt tegen wil en dank aanging met Nederland.

Ze heeft me flarden van verhalen over haar leven in Duitsland verteld, maar dwaalde steeds weer af. Om de bizarre wendingen die hun leven nam te begrijpen moest ik het verhaal zelf reconstrueren. Oma heeft geleefd tussen de goeden én de slechten. Maar goed en slecht, zwart en wit zijn te basale begrippen om haar te begrijpen. Het verhaal van mijn grootouders is een bijzonder verhaal, dat tegelijkertijd staat voor alle duizenden, miljoenen uitzonderlijke, op zichzelf staande verhalen over de Tweede Wereldoorlog. Wanneer je inzoomt op de ambities, dromen en verlangens, is er geen goed, fout of grijs meer. Dan zijn er hooguit een heleboel beslissingen die juist leken op het moment dat ze genomen werden.


Download het fragment als PDF

'We weten veel over de gruwelen van de oorlog maar nog weinig over de gruwelen van na de oorlog. Eefje Rammeloo vertelt in een simpele, effectieve stijl zonder hang naar drama en zonder oordelen. Juist die kaalheid maakt het bewonderenswaardig.' - Het Parool *****

'Eefje Rammeloo reconstrueerde het schokkende levensverhaal van haar oma.' - Nederlands Dagblad

‘Een daverend debuut, dat mij opnieuw bevestigt hoe de werkelijkheid op heterdaad betrapt kan worden. Fictie kan mooi zijn, maar non-fictie kan mooier zijn. Het leven zoals dat zich aanbiedt herbergt vaak een schat aan thema’s en motieven. Het verhaal van mijn grootouders is een bijzonder verhaal, dat tegelijkertijd staat voor alle duizenden, miljoenen uitzonderlijke, op zichzelf staande verhalen over de Tweede Wereldoorlog.’ – Piet Kaptein, Merwederadio

'Eefje Rammeloo weet in haar debuut in boekvorm, Titia, een goed verhaal te vertellen. Haar tekst leest zogezegd lekker weg.
Het laat, altijd het beste, via een persoonlijk verhaal de grote geschiedenis zien en geeft bovendien duidelijk weer met welke problematiek een ‘uitzonderingsgeval’ te kampen kan krijgen. Rammeloo geeft de uitzichtloosheid, de spanning, goed weer. Tegen wil en dank verzoent Helmut zich met Nederland. Een mooie spiegeling.' - Literatuurplein.nl

Eefje Rammeloo te gast bij Dit is de nacht

In de Tweede Wereldoorlog hebben ook veel Duitsers geleden. Dat moet ook herdacht worden, schrijft China-correspondent Eefje Rammeloo in Trouw. Haar grootvader was tijdens de Tweede Wereldoorlog dienstplichtig in het Duitse leger.

Bron: Radio1.nl

Artikel van Eefje Rammeloo over het herdenken van haar grootvader

Weer gaat het rond 4 en 5 mei over helden, verraders, slachtoffers en lafaards. Van grijstinten, nuance moeten we niets hebben. Bijna 200.000 Nederlanders stierven tijdens de Tweede Wereldoorlog, 2,32 procent van alle inwoners. Volgens een schatting van het Historisch Nieuwsblad zaten 45.000 Nederlanders in het verzet.

Bron: Trouw.nl

Bespreking op Literatuurplein.nl

Rammeloo sprak met een hoop familieleden, onder wie Titia en een paar van haar kinderen. In weerwil van de publieke opinie trachtte Titia namelijk met haar Helmut te trouwen. Maar dat ging in oorlogstijd natuurlijk niet zomaar. Mopperend verzorgt het thuisfront een verklaring van zuiverheid van ras. Tevergeefs. Helmut is op verlof naar Amsterdam geweest en heeft, zeer tot genoegen van de ouders van Titia, ouderwets om haar hand gevraagd. Hij maakte een goede indruk, maar moest - alhoewel hij niet in uniform verscheen - voor de zekerheid via de achterdeur vertrekken. Titia is kordaat en klopt op een gegeven moment gewoon bij het hoofdkwartier van Adolf Hitler aan. Ze wil de Führer spreken. Het geeft toch geen pas dat Helmut en zij zo goed als samenwonen terwijl ze niet getrouwd zijn? Ze wordt van secretaris Martin Bormann naar een generaal gestuurd die over dit soort zaken gaat. Zijn bureau ligt torenhoog vol. Hij geeft haar weinig kans.

Bron: Literatuurplein.nl

Blogrecensie van Titia

De auteur van dit boek is een familielid van de hoofdpersoon en heeft ze via verhalen, brieven en andere documenten een verhaal gereconstrueerd dat bijzonder en persoonlijk genoeg is om te boeien, maar dat tegelijkertijd een andere kijk geeft op de historische gebeurtenissen die we zo goed denken te kennen.

Bron: MijnBoekenkast.blogspot.nl

Eefje Rammeloo geïnterviewd op Radio 1

De oma van Eefje Rammeloo is tijdens de tweede wereldoorlog naar Duitsland vertrokken, naar verluid op zoek naar avontuur en vrijheid. Eefje reconstrueerde de familiegeschiedenis om uit te vinden hoe haar oma tot die beslissing kwam.

Bron: Radio1.nl