Addie Schulte

De strijd om de toekomst

Over doemscenario’s en vooruitgang

==

==

==

© 2019 Addie Schulte en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagbeeld Getty Images/CSA Images

Omslagontwerp Irwan Droog

==

ISBN 978 90 5936 000 0 / NUR 000

==

www.cossee.com

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

Inleiding
Gevreesde toekomsten

‘Het zijn vaak de filosofen van de heroïsche ondergang van de cultuur die het meeste publiek trekken, omdat zij profeteren.’

Menno ter Braak, Het Vaderland, 1935

==

Toen ik een jaar of zeventien was, was ik ervan overtuigd dat we het jaar 2000 niet zouden halen. De eerste helft van de jaren tachtig waren donker en grauw. Grote menigtes gingen de straat op om te protesteren tegen kernwapens en kernenergie. Op de pick-up lagen de platen van de Dead Kennedys en Joy Division, met de stem van Ian Curtis, die zichzelf al van het leven had beroofd. De Derde Wereldoorlog kon ieder moment uitbreken, dacht ik. De wereld zou niet vergaan door een natuurramp of een goddelijk ingrijpen; mensen zouden de laatste ramp veroorzaken. ‘Het systeem’ deugde immers niet. En met dat vooruitzicht leek veel, bijna alles, zinloos.

Er waren wel degelijk argumenten voor die stemming aan te voeren. Ronald Reagan, een voormalige cowboyacteur, zat in het Witte Huis en maakte grapjes over het bombarderen van Rusland. De Amerikanen wilden kruisraketten in Europa plaatsen en hadden de neutronenbom ontwikkeld: een bom die mensen doodt maar gebouwen laat staan. Cynischer kon haast niet. Binnen de grenzen zag de toestand er ook niet rooskleurig uit. Tachtig procent van de Nederlanders vond dat het de verkeerde kant op ging met het land. Binnensteden verpauperden. Veel werk was er niet, in ieder geval veel minder dan in de jaren daarvoor.

Die ondergangsstemming hield een paar jaar aan. Maar de kernoorlog brak niet uit, de kruisraketten kwamen er niet en Kerncentrale Dodewaard werd gesloten. De Koude Oorlog was ineens voorbij. De economie groeide weer. Voor mij persoonlijk was belangrijker dat ik geschiedenis ging studeren. Die studie gaf mij een relativerender, maar niet per se een veel optimistischer levenshouding.

Aan deze onheilspellende tijd heb ik een alertheid overgehouden voor aankondigingen van verval en ondergang. Mede daardoor valt het mij op dat het neergangsdenken weer volop bloeit. Ideeën over de neergang van de maatschappij, van de beschaving, zelfs van de mens als soort, zijn in zwang. Sombere beelden spelen een prominente rol in de strijd om de toekomst. Tweets, slogans, krantenberichten, columns, boeken en wetenschappelijke rapporten verkondigen dagelijks dat er grote, grote ellende voor de deur staat. En de dreiging komt van allerlei kanten. Europa pleegt ‘zelfmoord’ door zoveel migranten toe te laten. Robots stelen banen en kunstmatige intelligentie zal binnenkort de mens de baas zijn. Klimaatverandering leidt tot hongersnoden, oorlogen en epidemieën. En de economische race to the bottom snijdt als een mes door de banden van de samenleving en levert ons over aan een keiharde strijd om het bestaan.

Rechtse politici als Pim Fortuyn, Geert Wilders en Donald Trump hebben successen geboekt met hun doemsvoorspellingen. Maar ideeën over een komende neergang zijn niet voorbehouden aan één politieke stroming. Ze bestaan in linkse en rechtse varianten, en sommige onttrekken zich aan een eenvoudige indeling in politieke hokjes. Dat is een van de redenen waarom het fenomeen van het neergangsdenken zo veelzijdig en interessant is.

In dit boek staan de belangrijkste neergangstheorieën in de domeinen van cultuur, economie, ecologie en technologie centraal. Ik onderzoek negatieve beelden van de nabije toekomst, de komende vijftig tot honderd jaar, die in brede kringen bestaan en die een grote politieke en maatschappelijke impact hebben. En hoewel de term neergang anders doet vermoeden, bieden deze neergangstheorieën ook uitzicht op een betere wereld.

Neergang is mijn vertaling van decline, een term waarvoor in het Frans en Engels een -isme gangbaar is: het declinisme. In het Nederlands is dat woord minder gebruikelijk. Neergang komt ook sterk overeen met de oorspronkelijke betekenis van het Griekse woord catastrofe. Dat is samengesteld uit de term voor ‘omlaag’ of ‘naar beneden’ en de term voor ‘wenden’ of ‘keren.’1 Deze wending naar beneden betekent een rampzalige verslechtering.

Hoe uiteenlopend de actuele ideeën over neergang ook zijn, ze hebben gemeen dat ze zijn gebaseerd op angst. Verschillende denkers beschouwen angst als de overheersende emotie in het Westen. De Franse politicoloog Dominique Moïsi stelde dat in 2009 in zijn boek De geopolitiek van emotie.2 Eerder beschreef socioloog Frank Furedi al de ‘angstcultuur’ van het Westen; zijn collega Ulrich Beck zag een bange maatschappij die vooral risico’s wil beheersen. Journalist en historicus Peter Giesen noemde Nederland een Land van lafaards.3 De bedreigingen kunnen, volgens deze auteurs, van allerlei kanten komen: we zijn bang voor giftige stoffen in ons voedsel, voor terroristen, geweld, criminelen, migranten, milieuverontreiniging, armoede en nog veel meer. Sociale, economische, technologische, politieke en ecologische ontwikkelingen lijken allemaal één kant op te stuwen: rechtstreeks naar de afgrond. In het verschiet ligt een armzalige toekomst, waarin het eigene verloren gaat en de vrijheid verdwijnt.

In het catastrofale denken bestaat een sterke neiging om de gevolgen van gebeurtenissen uit te vergroten. Incidenten worden dan al snel gezien als het begin van een amper te stoppen ontwikkeling. Naar aanleiding van het dieselschandaal rond de Duitse autofabrikant Volkswagen in 2015 constateerde hoogleraar Henri Beunders in een opinieartikel dat Volkswagen de kern van de Duitse autoindustrie vormt. Wanneer die sector in crisis raakt, zal dat leiden tot een economische crisis in Duitsland, de motor van de Europese economie. Zo kon volgens Beunders het Volkswagen-debacle niet alleen Duitsland, maar heel Europa ‘de kop kosten’.4 In deze voorstelling is de Europese economie een rij dominostenen; als de eerste valt, volgt de rest onherroepelijk.

In juni 2018 berichtten diverse media over sneller smeltend ijs op Antarctica. Ze stelden dat als al het ijs daar smelt, dit leidt tot een zeespiegelstijging van 58 meter. De NOS illustreerde dat met een plaatje van de Domtoren, die voor de helft blauw gekleurd was. Zo hoog zou het water komen te staan. Maar in het wetenschappelijk onderzoek waar het bericht op gebaseerd was, was geen sprake van het smelten van al het ijs van de Zuidpool, maar slechts van een deel ervan.

Het betoog van Beunders en het nieuwsitem van de NOS zijn exemplarisch voor een nerveuze tijdgeest, waarin doemscenario’s zeer frequent voorkomen. Het voortbestaan van de democratie, van Europa, de westerse rijkdom, de beschaving of de mensheid staat op het spel. Dat zijn breed gedeelde overtuigingen. Het idee dat we in een dramatische overgangstijd of zelfs in de eindtijd leven, is sterk aanwezig en soms zelfs dominant. Sommige doemdenkers presenteren hun opvattingen met grote woorden die de aandacht trekken, anderen doen het kalm, zakelijk en met (semi-)wetenschappelijke onderbouwing.

Dergelijke theorieën lijken mensen voor een duidelijke keuze te stellen: of je stemt ermee in, of je verwerpt ze. Maar ik kies geen van beide opties. Mijn benadering is deze theorieën te beschouwen als ideeën over de toekomst, of beter gezegd: toekomsten. Die ideeën wil ik serieus nemen. Mijn doel is niet om de neergangstheorieën te verwerpen omdat ze irrationeel en niet op ‘de feiten’ gebaseerd zijn, om vervolgens over te gaan tot een zogenaamd rationele en nuchtere benadering van de problemen. Ik zal ook niet proberen aan te tonen dat deze theorieën kloppen. Of ze juist of onjuist zijn, doet er in zekere zin niet zoveel toe en is ook niet met zekerheid te zeggen. Ze gaan immers over de grotendeels onbekende toekomst.

Er is nog een reden om niet op een controle van de feiten te vertrouwen. Hoe onwaarschijnlijk deze ideeën ook mogen zijn, ze hebben reële gevolgen voor de manieren waarop mensen naar de wereld van nu en naar de toekomst kijken. Ze hebben effect op hoe mensen zich voelen, hoe ze zich tegenover anderen opstellen, op hun keuzes in het dagelijks leven en als burger in een democratie.

Deze theorieën over de toekomst zal ik onderzoeken. Niet door ze te factchecken, maar door de ontwikkeling van verschillende doemscenario’s in de afgelopen decennia te beschrijven en te analyseren. Neergangsverhalen zijn te vinden in de hele westerse wereld. Dit boek richt zich voor een groot deel op de discussie in Nederland, al is het zeker geen exclusief Nederlands verhaal: ik heb ook veel gebruikgemaakt van internationale bronnen. De verkondigers van neergangstheorieën komen aan het woord via de omvangrijke hoeveelheid bestaande en openbare bronnen; het was niet nodig om hen voor dit boek te interviewen.

Vreemd genoeg zijn neergangsideeën zelden expliciet aan de orde gesteld, terwijl daar genoeg aanleiding voor is. Want de gevreesde toekomsten hebben de debatten over verschillende belangrijke thema’s de afgelopen tijd sterk beïnvloed. Veel burgers en experts maken zich zorgen over de onderwerpen die hier aan de orde komen. Door het idee van neergang als centraal thema te herkennen en te onderzoeken, ontstaat een nieuw inzicht in de maatschappelijke en politieke stemming aan het begin van de eenentwintigste eeuw.

==

In dit boek behandel ik ideeën over neergang in vier domeinen: cultuur, economie, ecologie en technologie. Hier leven dit soort neergangsideeën sterk en hebben ze een grote politieke en maatschappelijke impact. In deze domeinen spelen cruciale vraagstukken voor onze samenleving, die tot grote spanningen en frictie leiden. De neergangsbeelden vormen een wezenlijk deel van die spanningen: ze stellen de zaken op scherp. Dat maakt hun belang des te groter.

In ieder domein heb ik de zaak toegespitst op concrete en actuele kwesties. Zo staat in het eerste hoofdstuk het onbehagen rond migratie, integratie en islam centraal. Sinds de eeuwwisseling heeft dat onbehagen in de LPF en de PVV een duidelijke politieke stem gekregen, maar het neergangsverhaal is niet beperkt tot die partijen. In het tweede hoofdstuk komen ideeën over neergang door de dominantie van de vrije markt en het neoliberalisme aan bod. In het derde hoofdstuk belicht ik ecologische problemen aan de hand van het thema klimaatverandering. In het vierde hoofdstuk beschrijf ik het technologische neergangsverhaal via voorstellingen van robots die beter werken, vechten of denken dan mensen.

In de hoofdstukken daarna ga ik in op de sterke en zwakke kanten van de neergangstheorieën en op de bijzondere verhouding tussen het vooruitgangsdenken en het neergangsdenken. Het vooruitgangsdenken, het idee ‘dat de beschaving zich heeft bewogen, zich beweegt en zich zal bewegen in een wenselijke richting’,5 was lang kenmerkend voor het Westen. Maar dat geloof in vooruitgang is op veel plekken aan erosie onderhevig. Dat verlies van geloof is te vergelijken met een proces van secularisering en kan een geestelijke leegte achterlaten.

Uiteindelijk stel ik voor om ideeën over vooruitgang en ondergang te relativeren door op een andere manier naar de tijd te kijken. Misschien moeten we het idee loslaten dat de toekomst wezenlijk anders is dan het heden. Die alternatieve houding is geïnspireerd op het filosofisch pessimisme en gaat voorbij aan de noties van vooruitgang en ondergang. Bij die relativering krijgt onzekerheid een andere, positievere rol. Want de sterk uiteenlopende neergangstheorieën hebben gemeen dat ze niet tegen het knagende idee van onzekerheid kunnen. Wie een open toekomst wil zien, zal onzekerheid moeten accepteren.

Maar wat zijn neergangstheorieën precies? Waar zijn ze op gebaseerd en wat zijn hun kenmerken? Dat komt nu aan de orde.

De neergangstheorie

Neergangstheorieën bevatten vijf cruciale ingrediënten, ongeacht hun onderwerp. Ze signaleren een ingrijpende ontwikkeling, waarvan de eerste tekenen al zichtbaar zijn. Essentiële waarden worden bedreigd; als de ontwikkeling niet wordt teruggedraaid, staat het zinvolle voortbestaan op het spel. Velen willen de bedreiging niet onder ogen zien, wat tot frictie kan leiden. Mensen hebben de ontwikkeling in gang gezet en zijn er verantwoordelijk voor. Deze ontwikkeling is nog te stoppen, en als dat gebeurt zal er een veel betere toekomst aanbreken.

De neergangsdenker ziet uiteraard een dramatische en bedreigende trend. Het is vijf voor twaalf, zo niet later. Binnenkort zal de gevreesde ontwikkeling – islamisering, robotisering, klimaatverandering – allesbepalend en overheersend zijn. De actuele tendensen zullen volgens de neergangsdenker verscherpen en escaleren. Die escalatie kan veroorzaakt worden door de explosieve toename van een bepaald verschijnsel of door het passeren van kantelpunten. Als dat kantelpunt gepasseerd is, gaat een bepaalde ontwikkeling razendsnel en loopt de zaak echt scheef. Daarbij baseert de neergangsdenker zich op feiten die in principe voor iedereen zichtbaar zijn, maar hij gebruikt die feiten vooral om iets te vertellen over wat komen gaat. Hij presenteert een mogelijkheid die deze feiten in zich dragen als een vrijwel zekere toekomst. Dat is de koppelverkoop van feit en verwachting in veel toekomstdenken, ook in optimistische varianten. De toekomstdenker verlaat het domein van de feiten. Dat moet ook wel, want over de toekomst bestaat per definitie weinig kennis; er bestaan vooral aannames en verwachtingen.

Als de slechte ontwikkeling doorzet, staan volgens de neergangsdenker fundamentele waarden op het spel: vrijheid, gelijkheid, democratie, identiteit, welvaart of het overleven van de mensheid zelf. Juist door deze brede claim is neergangsdenken iets anders dan klagen over toenemend gebrek aan fatsoen of over de jeugd van tegenwoordig die doet wat ze wil. De neergangsdenker vindt de bedreigde waarde van essentieel of zelfs existentieel belang. Dat maakt het onderwerp van zijn of haar zorgen tot de wezenlijkste kwestie, die boven alle andere problemen uittorent. En om die bedreiging te bezweren zijn ingrijpende maatregelen vereist.

De neergangsdenker presenteert zich als woordvoerder en verdediger van die bedreigde waarden en soms ook van diegenen die slachtoffer dreigen te worden van de gevreesde ontwikkeling. Maar boven alles is hij een onthuller die een verborgen gevaar of vijand waarneemt en het bestaan ervan wereldkundig maakt. Hij ziet een gevaar dat voor een belangrijk deel uit het zicht van de gewone waarnemer blijft. De ziener kijkt over de heuvel. Dat geeft hem recht van spreken, misschien wel een monopolie op het spreken over dat onderwerp. Die houding gaat vaak vergezeld van een gevoel van miskenning: waarom zien anderen dat grote, dreigende gevaar niet? Hieruit blijkt een belangrijke politieke kant van het neergangsdenken. Wie spreekt over de toekomst, claimt ook macht in het heden.6 We moeten immers nu handelen om de ellende in de toekomst te voorkomen. Die claim wordt niet altijd zachtzinnig geuit. De neergangsdenker roept andersdenkenden ter verantwoording en zet ze nogal eens in de hoek. Wie zijn beweringen relativeert, is op zijn best naïef. Die twijfelaar kan ook een ‘policor deugmens’ zijn, een handlanger van de kwade zaak, een appeaser of een verrader. Wie zegt dat de aarde plat is, wordt niet serieus genomen. Wie vraagtekens plaatst bij klimaatverandering kan fellere reacties verwachten.

Een volgend gemeenschappelijk kenmerk van neergangstheorieën is dat mensen de gevreesde catastrofes veroorzaken. Zij kunnen dat doelbewust of onbewust doen. Ook als de bron van de neergang in economische of politieke systemen ligt (‘het kapitalisme is de oorzaak van klimaatverandering’), dan nog hebben mensen die systemen ontwikkeld. Dit onderscheidt de neergangstheorieën van fatalistische ondergangsideeën die de opkomst en ondergang van beschavingen als historische wetmatigheid beschrijven. Ook God speelt geen rol in de huidige neergangstheorieën, al zijn er soms zeker overeenkomsten met christelijke denkbeelden over de ondergang van de wereld en het einde der tijden. Maar de rol van menselijk handelen getuigt van de kracht van het moderne idee dat mensen hun eigen lot bepalen. En dat schept mogelijkheden. Als mensen de neergang veroorzaken, kan de mens die in principe ook voorkomen of tegengaan. Veel neergangsdenkers verkondigen het idee dat we ‘onze eigen toekomst in de hand’ moeten nemen. We moeten die toekomst heroveren op de banken, de elites, de lobby’s, de migranten of wie dan ook.

Zo ontstaat een beeld van een gewenste toekomst. Want hoe somber ze ook zijn, veel neergangstheorieën presenteren ook een positief toekomstbeeld. Die betere tijd gebruikt de neergangsdenker als contrast voor de voorspelde neergang. Soms is die toekomst de wedergeboorte van een geïdealiseerd verleden. Make America Great Again was de leus van presidentskandidaat Donald Trump. Hij vertelde er niet nauwkeurig bij wanneer Amerika geweldig was. Het verloren paradijs blijft vaak wat vaag omlijnd. Maar een toekomstbeeld zonder enige hoop op verbetering is tamelijk zeldzaam. De alarmist gebruikt aan de ene kant angst om de aandacht te vestigen op de schrikbarende toekomst die ons te wachten staat, maar biedt aan de andere kant hoop en uitzicht op een betere wereld. Door de neergang te vermijden kan de herrijzenis plaatsvinden. Het een kan niet zonder het ander.

De neergangstheorie heeft al met al veel te bieden aan de aanhangers. De verkondigers van deze theorieën wijzen op gevaren en bieden een uitweg. Ze pretenderen een routeplanner te hebben voor het terra incognita van de toekomst. Ze geven een scherpe analyse van het verleden en heden, met heldere morele grenzen, en schetsen een gevreesde en een gewenste toekomst met duidelijke scheidslijnen. Zo’n wereldbeeld kan, net als andere geloven, verenigend werken. Geloof schept een band tussen mensen met dezelfde overtuiging en een onderscheid met de ongelovigen, de mensen die ernaast zitten. Met behulp van deze ideeën verklaren denkers en politici gevoelens van onbehagen en proberen ze goed en kwaad te onderscheiden. Hun theorieën zijn zingevende verhalen, geen wetenschappelijke hypotheses. Ze voorzien in een behoefte. Want mensen hebben zo’n zingevend verhaal, een mythe, nodig om in grote groepen te kunnen samenwerken.7

Angst en hoop

Neergangstheorieën gaan over sterk uiteenlopende zaken, maar ze hebben allemaal hetzelfde emotionele fundament: angst. Angst is een van de sterkste emoties die de mens kent, en de kracht van deze theorieën ligt ook in deze emotionele lading.

De biologische oorsprong van angst is duidelijk. De waarneming van een aanstormend roofdier, een vallende tak, een hard geluid of een andere mogelijke bedreiging kan een angstreactie veroorzaken. Delen van de hersenen verwerken deze informatie razendsnel. Ze maken het lichaam gereed voor een reactie; vechten of vluchten. Angst helpt om gevaarlijke situaties te vermijden of eraan te ontkomen en is een essentieel onderdeel van het overlevingsmechanisme van dieren, inclusief het menselijke dier. Angst zorgt ervoor dat dieren en mensen levensbedreigende situaties uit de weg gaan of zich ertegen teweerstellen. Zonder angst was iedereen dood.

Maar er zijn vreemde dingen aan de hand met angst. Ratten en andere zoogdieren kunnen makkelijk angsten aanleren voor zaken waar ze niet bang voor hoeven te zijn. Laat hun tegelijkertijd een geluid horen en een elektrische schok voelen en na korte tijd zal het geluid op zich de angstreactie teweegbrengen. Bij mensen kunnen ook toekomstige bedreigingen de angst activeren. Die angst is dan geen reactie op een actuele waarneming, maar op iets wat kan komen. Men is bang voor iets wat er nog niet is en waarvan niet zeker is dat het zal komen. Een bekend gezegde drukt het goed uit: ‘Een mens lijdt meestal het meest, door het lijden dat hij vreest.’

Angst geldt als een noodzakelijke, maar ook als een negatieve emotie. Volgens de Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum kan angst leiden tot woede, het trekken van voorbarige conclusies, het aanwijzen van zondebokken voor problemen, een obsessie met status en macht, het verlangen naar vergelding en zelfs oorlog.8 Die benadering sluit aan bij de alledaagse afkeer van angst.

Maar misschien is angst wel complexer en niet alleen maar negatief. De Deense filosoof Søren Kierkegaard biedt een fascinerende analyse van angst. Hij onderscheidt ‘vrees’, de reactie op een acuut gevaar, van ‘angst’, de reactie op een gevaar dat zich nog moet materialiseren. Vrees is het hiervoor beschreven natuurlijke verschijnsel, waarbij de fysieke reactie niet te beheersen is. Bij angst ligt dat anders. Angst biedt een mogelijkheid, een keuze. Angst voor iets wat nog moet gebeuren, staat los van de oorzaak.9 Schrikken van een grommende hond is natuurlijk. De straat niet op durven omdat er misschien een hond voorbij zal komen die kan gaan grommen is echter geen biologische reactie, maar een psychologisch verschijnsel. Die hond bestaat alleen in de verbeelding. Angst valt niet samen met het object van de angst. Men is bang voor iets wat er niet is. De mogelijkheid moet zich nog manifesteren.

De slechte naam die angst heeft is niet helemaal terecht, stelt Kierkegaard. Want angst en het besef van de toekomst gaan hand in hand. Zonder idee van de toekomst zou angst onmogelijk en overbodig zijn. Juist het besef van die toekomst schept de mogelijkheid voor de angst. De verwachting in een onaangename situatie terecht te komen kan een even heftige reactie veroorzaken als de ervaring zelf. Maar zonder angst is ook geen toekomst denkbaar. De angstige toekomst geeft ruimte voor handelingen om die toekomst te beïnvloeden. Die vrijheid vormt de basis voor theorieën die actie beloven om die gevreesde toekomst te vermijden. Angst hoeft dus niet verlammend te werken; hij kan ook mobiliseren en zelfs bevrijdend zijn. Filosoof en psychiater Damiaan Denys zegt het zo: ‘In de angst realiseren we ons dat we niet gedetermineerd zijn: we kunnen doen wat we willen. Die onbepaaldheid confronteert ons met de opdracht om zelf betekenis te geven aan de wereld.’10 Die angsten waar Kierkegaard en Denys over spreken, hoeven niet de gevoelens van een individu te zijn, maar kunnen ook een maatschappelijk fenomeen zijn. De angst om in een ongewenste toestand te belanden, biedt uitzicht op andere mogelijkheden. De constatering dat neergangstheorieën op angst gebaseerd zijn, betekent niet dat ze onzinnig zijn. Dat angst het emotionele fundament is, betekent dat deze theorieën gaan over iets wat er nog niet is, op de toekomst gericht zijn en mogelijkheden bieden.

Het gangbare idee blijft dat angst vermeden en bestreden moet worden. We moeten hoop bieden in plaats van angst, hoe vaak horen we dat niet? Bij nadere beschouwing blijkt de verhouding tussen die twee echter complex te zijn. Want hoop is niet het tegendeel van angst. In hoop zit vaak veel angst verpakt. Neem de uitspraak: ‘Ik hoop dat de hond mij niet bijt.’ Die hoop laat de mogelijkheid dat de hond wel bijt nadrukkelijk open en geeft eigenlijk angst weer. Volgens de Romeinse filosoof Seneca zijn hoop en angst even onafscheidelijk verbonden als een gevangene en een bewaker die met handboeien aan elkaar vastzitten. Ze hebben dezelfde bron: ‘De belangrijkste oorzaak van beide is dat wij ons niet focussen op het heden maar onze gedachten ver vooruit sturen; en zo verkeert het vooruitzien, het grootste goed van onze status als mens, in kwaad.’11 De gerichtheid op de toekomst, met angst of met hoop, is niet zonder risico’s. Ook Spinoza schrijft dat vrees (in de termen van Kierkegaard: angst) niet bestaat zonder hoop, hoop niet zonder vrees. Zowel in de hoop als in de angst zit twijfel over de uitkomst. Als die twijfel is weggenomen, wordt hoop gerustheid en vrees wanhoop.12 De combinatie van angst en hoop is cruciaal voor neergangstheorieën die nu zo in de mode zijn.

Het is tijd die theorieën onder de loep te leggen.

1. Nederland verdwijnt
De migranten, de elite en de superieure cultuur

‘Een samenleving die haar cultuur niet bij voortduring bewust beleeft en koestert [...] is uiteindelijk ten dode opgeschreven. Wat dat betreft leven wij in West-Europa als in de nadagen van het Romeinse Rijk of als in de dagen vlak voor het uitbreken van de Franse Revolutie.’

Pim Fortuyn, De verweesde samenleving, 1995

==

In de jaren zeventig verhuisden mijn ouders met hun jonge gezin naar Gorinchem, een stadje met in die tijd zo’n 25.000 inwoners. Daar woonden veel gastarbeiders, zoals deze groep immigranten destijds werd genoemd. De metaal- en scheepsindustrie bood banen aan Griekse en later vooral aan Marokkaanse en Turkse migranten. Onze Turkse buurman heette ons hartelijk welkom. Gorinchem is een goede plaats om te wonen, zei hij enthousiast. ‘Maar eh,’ zo voegde hij er met een zorgelijk gezicht aan toe, ‘veel buitenlanders.’

Negatieve oordelen over migranten zijn misschien wel van alle tijden. Veelvoorkomende klachten zijn: ze pikken banen in, maken misbruik van collectieve voorzieningen, schenden de goede zeden, maken de straten onveilig of ze gaan zelfs het land overheersen door hun cultuur of hun aantallen. Ze zien er anders uit, kleden zich anders, hebben andere gewoontes en overtuigingen en eten anders. Ze ondermijnen de samenhang van de ontvangende samenleving en zijn mogelijk handlangers van vreemde mogendheden. Al deze oordelen of vooroordelen maken één ding duidelijk: de angst voor de ander, voor migranten, is een uitstekende inspiratiebron voor theorieën over het naderende einde van de beschaving.

Wanneer een regeringsleider verkondigt dat de ondergang nadert, is er wat aan de hand. Premier Mark Rutte stelde in oktober 2015 in de Tweede Kamer tijdens een debat over Europa: ‘We weten het van het Romeinse Rijk: als je de buitengrenzen niet meer bewaakt, is dat het begin van het einde. Op dit moment bewaken we de buitengrenzen niet. Dat is buitengewoon zorgelijk.’ Rutte, historicus, deed zijn uitspraak tijdens de vluchtelingencrisis van 2015/2016, toen dagelijks duizenden migranten met kleine rubberbootjes de overtocht van de Turkse kust naar Griekse eilanden waagden. Vandaar reisden ze via het vasteland van Griekenland naar het noorden, met Duitsland en Zweden als voornaamste bestemmingen. Een deel van hen bereikte Nederland. In 2015 en 2016 vroegen 61.000 mensen hier asiel aan. Syriërs vormden onder hen de grootste groep. Met miljoenen vluchtelingen in Turkije, Jordanië en Libanon, en met aanhoudende conflicten en armoede in grote delen van het Midden-Oosten en Afrika, leek de kans groot dat nog veel meer mensen zouden volgen. Veel Nederlanders meenden dat hun angstbeelden, die al decennia leefden, werkelijkheid werden. Maar hoe zijn die beelden in omloop gekomen en hoe kan de komst van islamitische migranten zo’n grote rol hebben gekregen in de verbeelding van de gevreesde toekomst, de ondergang van Europa?

Het debat over migratie en integratie in Nederland heeft de laatste vijfentwintig jaar een existentiële lading gekregen. Dat debat gaat niet langer alleen over een tekort aan banen of huizen, hogere criminaliteit onder bepaalde bevolkingsgroepen of de leefbaarheid in bepaalde woonwijken. Nee, volgens een toonzettende groep critici staat het voortbestaan van Nederland op het spel door de combinatie van een gevaar van buitenaf, de migranten, en een gevaar van binnenuit, een elite die de grenzen wijd openzet. Als het zo doorgaat, zal zich een drastische en ongewenste verandering voltrekken, zo beweerden en beweren denkers en politici als Pim Fortuyn, Paul Scheffer, Frits Bolkestein, Geert Wilders, Martin Bosma en Thierry Baudet. Ze houden niet alleen migranten verantwoordelijk voor die transformatie, maar ook een losjes omschreven bovenlaag. Deze elite heeft de komst van migranten mogelijk gemaakt en doet veel te luchtig over de bedreigingen die dit met zich meebrengt. Wie die elite vormen, is vaak onduidelijk. Soms zijn het de politiek leiders van de belangrijkste partijen, soms maatschappelijke organisaties, of publicisten en wetenschappers. Soms zijn het de hoogopgeleiden, die gemiddeld positiever denken over migratie dan laagopgeleiden. De ‘elite’ is een container die naar believen gevuld kan worden. Maar één ding is zeker: naast de migrant is ook de elite de ander, de schuldige.

Volgens de ‘integratiepessimisten’13 is die elite misschien nog wel schuldiger aan de komende ondergang van Nederland of Europa dan de migranten zelf. Want de opstelling van de migranten is nog te begrijpen. Die willen uiteraard profiteren van de prachtige voorzieningen in dit deel van de wereld. Maar de elite, de mensen die de komst van migranten mogelijk maken, die zijn niet te begrijpen. Die werken mee aan de ‘Europese zelfmoord’.14

Dat neergangsverhaal heeft zich in het publieke en politieke debat genesteld. Hoe heeft dat zich ontwikkeld? In dit hoofdstuk trek ik de lijnen van de jaren negentig tot het heden. Tussen 1990 en 2000 domineerden Frits Bolkestein en Paul Scheffer het debat. De toon verscherpte na de aanslagen van 11 september 2001 aanzienlijk. Een van de scherpste critici in die tijd was Pim Fortuyn, die het thema migratie en integratie bovenaan de politieke agenda plaatste. Daar is het niet meer van verdwenen. Wilders en zijn geestverwanten blijven ‘het verdwijnen van Nederland’ politiek uitbuiten. Gaandeweg is het beeld van een verdwijnend Nederland of een ten onder gaand Europa normaler geworden. Officiële onderzoeksbureaus zijn er onderzoek naar gaan doen en de premier heeft erover meegespeculeerd. Dit neergangsidee beleeft sinds 2000 een ongekend succes en is doorgedrongen tot in de hoogste regionen van de Nederlandse politiek.

Van Rasoel tot Scheffer

‘Je krijgt nieuwe volksverhuizingen. Daar moet je gewoon bang voor zijn.’

Hilda Verwey-Jonker, Tijdschrift voor de sociale sector, 1989

==

Voorstellingen van de islam als grote bedreiging voor het christelijke Westen zijn eeuwenoud. Maar de verhouding tussen het christelijke Westen en de islamitische wereld was ambivalent. In de middeleeuwen vochten christenen tegen moslims in Europa en in het Heilige Land. De boerse kruisvaarders staken echter ook heel wat op van de ontwikkelde islamitische beschaving. De protestantse opstandelingen uit de Republiek, die in de zestiende eeuw tegen het katholieke Spanje rebelleerden, waren ‘liever Turks dan paaps’. Maar islamitische legers stonden in 1529 en 1683 voor de poorten van Wenen. In dat laatste jaar waren westerse mogendheden al begonnen grote delen van de islamitische wereld te koloniseren. Nederland had tot in de twintigste eeuw tientallen miljoenen islamitische onderdanen in Nederlands-Indië.

In de tweede helft van de twintigste eeuw kwamen islamitische migranten naar Nederland en andere West-Europese landen. Lange tijd kwam openlijke oppositie tegen deze vorm van migratie vooral van extreemrechtse partijen. Ze zagen het bergafwaarts gaan met Nederland. Toen in de jaren negentig de burgeroorlog in het voormalige Joegoslavië uitbrak, beschouwden deze partijen dat als het onvermijdelijke gevolg van het samenleven van diverse groepen in een land, en daarmee een voorbode van wat hier te verwachten was. Ze hanteerden dus een neergangsidee. Maar in hun uitingen over de multiculturele samenlevingen legden ze de nadruk op actuele en lokale problemen, zoals misdaad en misbruik van uitkeringen.15 De extreemrechtse partijen uit de jaren tachtig en negentig spelen geen rol van betekenis als bron voor de huidige doemverhalen over de ondergang van de Nederlandse of Europese beschaving door migratie en islam. Want de Centrumpartij en de Centrum Democraten, onder leiding van ‘de verschrikkelijke’ Hans Janmaat,16 kregen amper een voet aan de grond. Ze ondervonden weerstand uit allerlei hoeken. Andere politici boycotten Janmaat en diens partij. Actievoerders bestreden de partij op straat, soms met geweld, justitie vervolgde de partijleiders, en de pers was unisono zeer kritisch.

Ook buiten de extreemrechtse partijen verhieven mensen hun stem tegen huidige en toekomstige gevaren van de islam. Journalist en anarchist Anton Constandse schreef in 1980: ‘Men moet zich eens indenken, welke getto’s er zullen ontstaan van verouderde en voor ons gevaarlijke immigranten, als we niet alleen hun gruwelijke slachtgewoonten aanvaarden, maar ook hun discriminatie van vrouwen, hun patriarchaal-autoritaire aanmatiging, hun onderwerping van kinderen, hun stamveten.’17 Communist en schrijver Theun de Vries noemde de islam een religie voor nomaden en woestijnrovers.18 Columnist en dichter Gerrit Komrij voorspelde in 1983 dat we op een ochtend ‘allemaal Ali’ zouden heten. En criminologe en schrijfster Catharina Dessaur, alias Andreas Burnier, sprak in datzelfde jaar van een ‘vijfde kolonne’ van de oprukkende islam. ‘Het zal gruwelijk worden voor de vrouwen, ook in West- Europa, als we de islam de vrije hand laten.’19 Ze noemde de islam het ‘seksfascisme’ dat bestreden moest worden.20 In 1985 publiceerde Elsevier Magazine een coverartikel met de titel ‘De islam in opmars’. De onderkop luidde: ‘Zijn de moslims een verrijking of een bedreiging voor postchristelijk Nederland?’21

De aandacht voor deze uitlatingen bleef echter tamelijk beperkt. Het thema van de bedreigende islam sluimerde, maar leefde nog niet echt. Dat veranderde in 1989, toen de Iraanse ayatollah Khomeini in een fatwa de Brits-Indiase auteur Salman Rushdie ter dood veroordeelde. Volgens Khomeini had Rushdie in zijn boek De duivelsverzen de profeet Mohammed beledigd. Op diverse plekken in Europa protesteerden moslims tegen het boek en de auteur, soms met spandoeken met de tekst ‘Dood aan Rushdie’. In Nederland riep een actiecomité onder leiding van de directeur van het Nederlands Centrum Buitenlanders en latere GroenLinks-politicus Mohammed Rabbae op tot een verbod van De duivelsverzen. Niet alleen de fatwa maar ook dergelijke acties waren een breukpunt in het debat over de islam en veroorzaakten een schok in intellectueel en politiek Nederland. Het gevaar van moslimfundamentalisme manifesteerde zich voor het eerst duidelijk in de eigen regio en het eigen land, met bedreigingen tegen een gewaardeerd schrijver. In Nederland richtte de verontwaardiging zich soms zeer in het algemeen tegen de islamitische migranten. Komrij bijvoorbeeld schreef in een column dat ze als ‘stakkers’ verwend waren, en nu als ‘wolven’ terugkeerden. De ‘mohammedanen’ gingen ‘als potentiële moordcommando’s’ over straat.22

Als onderdeel van de discussie over de ‘Rushdie-affaire’ verscheen in NRC Handelsblad een opinieartikel met de titel ‘Agressie van de islam behoeft geen verklaring’. De auteur noemde zich Mohamed Rasoel en was volgens een redactioneel tekstje in Iran geboren en in de islamitische wereld opgegroeid. De krant meldde ook dat hij werkte aan een boek over ‘de ondergang van Nederland’. In zijn stuk verbaasde Rasoel zich over de naïviteit van het Westen na de fatwa van Khomeini. Hij beloofde in zijn boek te vertellen hoe Nederland er over twintig jaar zou uitzien en waarschuwde alvast. ‘In sommige situaties krijg je geen tweede kans. Zes miljoen Joden in de Tweede Wereldoorlog kregen geen tweede kans en ook de totaal uitgeroeide Amerikaanse indianen niet.’23 Hij stelde een dreigende overheersing en zelfs genocide in het vooruitzicht. In ingezonden brieven lieten enkele lezers van NRC Handelsblad weten dat ze het toekomstbeeld van Rasoel deelden.

Ruim een jaar later verscheen zoals aangekondigd De ondergang van Nederland, land van naïeve dwazen; een boek van ongeveer honderd pagina’s met een rood-wit-blauwe kaft. De ondergang bevat veel van de argumenten tegen de islam en migratie die latere islamcritici hebben gebruikt. Achteraf gezien is dit boek een inspiratiebron van het ‘neergang door islamisering-verhaal’. Daarom verdient het om belicht te worden. De onderwerpen, zorgen en angstbeelden waar Rasoel mee kwam, bleven belangrijk in het debat, al zette iedere islamcriticus zijn eigen accenten.

Rasoel kon putten uit zijn persoonlijke ervaringen met de islam. Dat gaf zijn uitlatingen bij voorbaat een vernis van waarachtigheid, net als later de getuigenissen en opvattingen van Ayaan Hirsi Ali. Hij beschreef zijn opvoeding vol geweld en vernedering in een islamitisch land. Daarop volgde zijn zwerftocht over de wereld, die hem in Nederland bracht. ‘Ik had geen idee dat er een volk zoals de Nederlanders bestond. Ze waren vreedzaam en onluidruchtig, beleefd en vriendelijk, en in conflicten erkenden ze hun fouten.’ De ‘softe Nederlanders’ waren geen partij voor ‘de harde moslims, middeleeuwse rovers’ die genadeloos gebruikmaakten van de situatie en binnen enkele decennia het land zouden overheersen.

Rasoel noemde de aanwezigheid van moslims een ‘niet-demonteerbare tijdbom’. Eerst zouden ze zich gedeisd houden, en via het onderwijs en een groot aantal geboortes hun positie versterken. Dan zou de eis komen dat seksshops en honden uit het straatbeeld zouden verdwijnen, en de regering zou daarin toestemmen. ‘Na de eeuwwisseling, zo tegen 2010, zullen de bommen uitgetikt zijn en klaar voor de grote klap. [...] In het jaar 2020 zal de eerste fase van de ondergang zijn voltooid – de Nederlandse antropologische cultuur zal teloor zijn gegaan.’ De moslims zouden hun macht steeds verder uitbreiden. ‘In 2050 zal er geen Nederland meer over zijn, althans niet noemenswaard.’ Daarna zou er toch een splitsing komen van ‘Oud-Nederland’, waar de moslims wonen, en ‘Nieuw-Nederland’ met de ‘echte Nederlandse mensen’.24

Rasoel beschreef de islam als energiek, agressief, eenvormig en rechtlijnig. Nederlanders waren het tegenovergestelde: naïeve slappelingen die altijd positief dachten en begrip opbrachten voor de achtergronden van vermeende slachtoffers. Angst om te discrimineren hield hen in zijn greep en ze slikten daarom alles. Wolven tegenover lammeren, dat was het beeld dat Rasoel schetste.

De schrijver gebruikte bloemrijke, zeer verzorgde en literaire taal. Hij grossierde in stijlmiddelen, was sarcastisch, ironisch en scherp. Hij toonde een uitstekende kennis van Nederland en wist precies wat hij belangrijk vond aan de Nederlandse cultuur. Hij somde op wat er allemaal verloren zou gaan: homoseksuelen zouden niet meer voor hun geaardheid durven uitkomen, naakt op televisie zou verboden worden, net als alcoholgebruik in het openbaar. Ook moreel zou er veel veranderen. ‘De onschuldige blik in de ogen van de Nederlander zal verdwijnen. [...] Eerlijkheid en onderling vertrouwen tussen Nederlanders zal verdwijnen. De gezelligheid, het gevoel voor humor, de vrijheidszin van de Nederlanders zal verdwijnen.’ Het identificeren van typisch Nederlandse of westerse eigenschappen en verworvenheden en die tegenover eigenschappen van de islam stellen, is een methode die latere islamcritici ook volgden.

Journalisten openden na de publicatie van het boek een klopjacht op de persoon achter het pseudoniem Mohamed Rasoel. Al snel kwamen ze erachter dat Mohamed Rasoel oorspronkelijk Zoka Fatah heette en uit Pakistan afkomstig was. Rasoel/Fatah, die ook nog de aangenomen achternaam Van A. heeft, voorzag in zijn levensonderhoud door op te treden als artiest op bruiloften en partijen. Als de ‘Zoon van Tarzan’ sprong hij, gehuld in tijgervel, door brandende hoepels. Binnen een paar dagen na publicatie van zijn boek verscheen hij onherkenbaar vermomd op televisie in een talkshow.

De aandacht ging in deze bizarre ‘Rasoel-affaire’ vooral uit naar de identiteit van de auteur, en minder naar de inhoud van het boek. Kranten omschreven die inhoud veelal als racistisch, beledigend en onsamenhangend. Veel debat was er niet over. Was de tekst daarvoor te simplistisch, te vergezocht, of leidde de onduidelijkheid over de identiteit van de auteur te veel af? In De Groene Amsterdammer analyseerde publicist Anil Ramdas de tekst. Hij meende dat het pamflet vooral een belediging was voor blanken, die werden beschreven als potentiële racisten. Zijn advies was om het boekje op te bergen ‘achter de pornografische lectuur die men boven op de klerenkast bewaart’.25

Niet iedereen maakte zich er met een kwinkslag vanaf. Sommige boekwinkels weigerden het boek te verkopen. De Anne Frank Stichting deed aangifte van haatzaaien en discriminatie omdat het boek ‘onnodig grievend’ was over de islam en zijn aanhangers. Het openbaar ministerie en de rechtbank namen de aanklacht serieus. Rasoel werd twee jaar later veroordeeld tot 2000 gulden boete of een maand cel. Hij was tijdens het proces schimmig over de vraag of hij de ware auteur was. Op basis van verklaringen van de uitgever, de vertaler (het boek was oorspronkelijk in het Engels geschreven) en een betrokken journalist concludeerde de officier van justitie dat Rasoel de tekst in ieder geval had aangedragen. De veroordeling was gelijk het einde van de rol van de persoon Rasoel in het debat over de islam en migratie. Daarna kwam hij alleen nog in het nieuws vanwege twee veroordelingen tot jarenlange gevangenisstraf wegens zedendelicten.

Er bleven twijfels over zijn auteurschap bestaan. Want kon een migrant met Rasoels achtergrond wel een dergelijke scherpe tekst produceren die zo doordrongen was van kennis van Nederland? Tekstwetenschapper Teun van Dijk beweerde dat niet Rasoel de auteur was, maar Gerrit Komrij. Die reageerde in zijn column in NRC Handelsblad met de bekentenis dat hij geruime tijd voor zijn geboorte Mein Kampf had geschreven.26 Toch kon Komrij er niet om lachen toen Van Dijk volhardde. Komrij deed aangifte van smaad en belediging. Van Dijk bleef bij zijn stelling en is nooit vervolgd. De kwestie van het auteurschap is niet onbelangrijk, want de impact van een publicatie hangt ook af van de schrijver. Door de onwaarschijnlijke figuur van Rasoel kon De ondergang makkelijk worden afgedaan als een geschrift dat niet serieus te nemen was.

De ondergang van Nederland viel toch niet helemaal in dorre aarde. Volgens Rasoel waren er ten tijde van de rechtzaak tussen de 5000 en 8000 exemplaren van verkocht, wat voor een non-fictietitel niet slecht was. En er waren steunbetuigingen. Oud-politicus Willem Drees jr., zoon van de oud-premier en een van de oprichters van de rechtse PvdA-afsplitsing DS’70, schreef in NRC Handelsblad dat hij Rasoel kende. De tekst van het boek was hem onbekend, maar hij vroeg wel aandacht voor de waarschuwing van Rasoel tegen het fundamentalisme.27 De latere PVV-politicus Martin Bosma las het boek in die tijd wel en het maakte indruk op hem. De ondergang was een belangrijke bouwsteen in zijn zoektocht naar de betekenis van de islam en de houding van Nederland ten opzichte van islamitische migranten.28 Als Kamerlid voor de PVV pleitte Bosma er in 2007 voor om dit ‘literaire’ boek te laten herdrukken en te verspreiden op alle middelbare scholen, omdat het volgens hem ‘de facto’ verboden was.29 Dat klopte niet; De ondergang is nooit verboden. Een tijdlang was het boek zelfs voor iedereen gratis beschikbaar in de Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren, tot het in mei 2018 op verzoek van de auteur ‘om auteursrechtelijke redenen’ werd verwijderd.30

Het boek van Rasoel leek in de eerste jaren na verschijnen vooral een curieus werk van een schimmige auteur. Pas toen in brede kringen kritiek op de islam en het idee van de ondergang van Nederland met elkaar verbonden werden, kreeg het zijn volle betekenis: een bizar maar veelzeggend voorproefje.

Superieur

De impact van De ondergang was gering in vergelijking met de ophef die in 1991 volgde op een somber gestemde lezing en dito opinieartikel van VVD-fractievoorzitter Frits Bolkestein. Die bijdragen zetten een pessimistische toon voor het debat over migratie en integratie. Ze bevatten veel elementen van het neergangsdenken over migratie en integratie in de daaropvolgende decennia, zoals ideeën over een superieure beschaving en waarden waarover niet valt te onderhandelen.

In september 1991 sprak Bolkestein de Liberale Internationale in Luzern toe. Zijn speech, met als hoofdthema de recente ineenstorting van de Sovjet-Unie, bevatte de nodige waarschuwingen. Want al was het einde van de Sovjet-Unie een heuglijk feit, de situatie was niet zonder gevaar. Via de vluchtelingen die uit Oost-Europa naar Duitsland trokken, sloeg hij een bruggetje naar het onderwerp migratie. Hij besteedde maar een klein deel van zijn toespraak aan dat onderwerp, maar juist dat deel trok de aandacht.31 De sombere toon was opvallend. Het einde van de Koude Oorlog leek een opgewekte tijd, zeker voor liberalen. Politiek filosoof Francis Fukuyama kondigde in 1989 in een geruchtmakend artikel het ‘einde van de geschiedenis’ aan. Nu het communisme zo overduidelijk had gefaald, was de ideeënstrijd beslist in het voordeel van de liberale democratie, aldus Fukuyama. Hij zag geen serieuze concurrent meer waar het ging om de inrichting van de maatschappij.

Van Bolkestein was zo’n optimistisch, alles-gaat-goed geluid niet te verwachten. Hij werd in 1978 na een carrière bij Shell in de Tweede Kamer gekozen en stond bekend als een onconventioneel politicus met uitgesproken meningen. Haagse journalisten typeerden Bolkestein als ‘on-Nederlands’.32 Dat label kon betrekking hebben op zijn ervaring in het buitenland of op zijn opvattingen, maar beschreef vooral de presentatie van zijn standpunten. Die miste de compromisbereidheid en vaagheid die als standaard gold.33 On-Nederlands was in deze artikelen eerder een compliment dan een verwijt. Eindelijk was er iemand op het Binnenhof die geen blad voor de mond nam en het polderlandschap vol gezapige meningen flink opschudde.

Met zijn conservatief-liberale opvattingen stond Bolkestein tegenover alle partijen aan de linkerzijde van de VVD en zelfs tegenover sociaal-liberale partijgenoten als Joris Voorhoeve en Ed Nijpels. Volgens Bolkestein was het belangrijkste uitgangspunt van de Nederlandse politiek: ‘De mens is goed.’ Dat onderschreef hij niet. ‘Ik zie dat heel anders.’34 De kwetsbaarheid van de liberale maatschappij was een ander belangrijk onderdeel van het pessimisme van Bolkestein. Hij waarschuwde regelmatig voor ‘de verzwakking van het Westen’, en later voor ‘de onhoudbaarheid van de euro’. Zijn memoires gaf hij de titel Cassandra tegen wil en dank, naar de Griekse zieneres die nooit geloofd werd als ze onheil aankondigde.

Zijn visie op migratie, integratie en de islam deed hij een paar dagen na de lezing in Luzern uitgebreider uit de doeken in een groot opinieartikel in de Volkskrant.35 Hij somde tal van misstanden in de islamitische wereld op: gebrek aan vrijheid van meningsuiting, discriminatie van en geweld tegen vrouwen, de verwevenheid van staat en godsdienst, het ontbreken van democratie, frequente burgeroorlogen en andere conflicten. Hij constateerde dat veel Turkse en Marokkaanse migranten niet zouden terugkeren naar hun landen van herkomst. Dat leidde hem naar de volgende vraag: ‘Welke culturele waarden moeten dan prevaleren: die van de niet-islamitische meerderheid of die van de islamitische minderheid?’ Het antwoord kende hij uiteraard. Uit het rationalisme, humanisme en christendom vloeiden volgens Bolkestein enkele fundamentele principes voort: de scheiding van kerk en staat, vrijheid van meningsuiting, tolerantie en non-discriminatie. ‘Het liberalisme claimt universele geldigheid en waarde voor deze beginselen. Volgens het liberalisme staat een beschaving die deze beginselen in ere houdt hoger dan een beschaving die dat niet doet.’ En over die beginselen valt niet te ‘marchanderen’, benadrukte Bolkestein.

Deze uiteenzetting over de superieure beschaving is een cirkelredenering – de liberale beschaving is superieur want daarin gelden liberale waarden en die zijn superieur aan andere waarden. Mensen uit allerlei beschavingen kunnen die redenering volgen. Een voorstander van de islamitische beschaving acht die beschaving uiteraard superieur omdat daarin de superieure islamitische waarden gelden. De neiging de eigen cultuur hoger te achten dan een andere ligt zelfs voor de hand. Wie dat niet doet, raakt al snel in een identiteitscrisis.

Bolkestein verkondigde zijn stelling over de superieure beschaving aanvankelijk als een vaststaand feit dat geen tegenspraak duldde. Jaren later kwam hij daarop terug en stelde hij dat ‘de enige maatstaf om beschavingen te vergelijken’ de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens was. ‘Bij hantering van die maatstaf staat buiten kijf dat de Europese beschaving, na vele eeuwen van gruwelijke daden, nu ver voor ligt op de islamitische.’36 Ook die maatstaf heeft zijn problemen. De Universele Verklaring is voortgekomen uit de misdaden uit de Tweede Wereldoorlog en die waren grotendeels van Europese makelij. Allerlei culturen zijn in staat tot grootschalige schending van mensenrechten. Of de Verklaring kon dienen om beschavingen te rangschikken, stond al bij de opstelling ervan in de late jaren veertig ter discussie. ‘Het is niet aan het comité [dat de verklaring opstelt, AS] om de superioriteit van de ene beschaving boven alle andere vast te stellen of om uniforme normen voor alle landen in de wereld op te stellen’, schreef uitgerekend de Saudische delegatie in 1947.37 Die zag de bui van Bolkestein al hangen.

In 1991 presenteerde Bolkestein zijn idee van superioriteit als het onwrikbare uitgangspunt van zijn betoog. Hiermee wierp hij een anker uit dat hem in de woelige tijden van migratie en veranderingen op zijn plaats moest houden. Nu de islamitische migranten in zijn ogen de vraag opwierpen welke waarden moesten gelden, was het tijd om de liberale waarden te onderstrepen. Juist die poging om een zekerheid vast te leggen onthult een gevoel van kwetsbaarheid en bedreiging. Dat gevoel van kwetsbaarheid is een onmisbaar onderdeel van het culturele neergangsverhaal. Want de superieure beschaving staat bloot aan bedreigingen, bijvoorbeeld omdat de migranten niet vertrekken. Daardoor kan de maatschappij veranderen. En als iets superieur is, is verandering al snel verslechtering, achteruitgang, verval. Bolkestein versterkte dat idee door te spreken over onwrikbare zekerheden. Wie een cultuur opvat als een dynamisch fenomeen dat voortdurend verandert, hoeft niet per se bang te zijn voor invloeden van binnenuit of buitenaf. Die invloeden kunnen dan op hun merites geaccepteerd, verworpen of verwerkt worden. Bolkestein sprak echter van bepaalde essentiële eigenschappen die in stand gehouden moesten worden, maar die ieder moment konden worden aangetast.

Die bedreiging was niet alleen afkomstig van de migranten met hun andere zeden en gewoonten, maar vooral ook van mensen die deel uitmaakten van de westerse cultuur en toch het besef misten dat ze deze moesten verdedigen. Deze cultuurrelativisten, die volgens Bolkestein dominant waren geworden in West-Europa, gingen uit van gelijkwaardigheid van culturen en niet van een hiërarchie.