Jan van Mersbergen

De onverwachte rijkdom van Altena

Roman

==

==

==

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

© 2019 Jan van Mersbergen en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagontwerp Irwan Droog

Omslagbeeld © Hollandse Hoogte

==

ISBN 978 90 5936 847 7 / NUR 301

==

www.cossee.com

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

##

Altena is een voormalige heerlijkheid. Het eiland wordt in het westen begrensd door de Biesbosch, in het noorden door de Boven-Merwede, in het oosten door de Afgedamde Maas, en in het zuiden door de Bergsche Maas. De zetel van de heren van Altena was het vroegmiddeleeuwse mottekasteel Altena in Almkerk, dat volgens bodemonderzoek teruggaat tot de negende eeuw. In een oorkonde uit 966 wordt gesproken over een hoeve in Comitatu Testrebatensi super fluvio Huoltena, in het graafschap Teisterbant boven de rivier Huoltena, met als betekenis waarschijnlijk Hout-water. Vanaf de twaalfde eeuw wordt er gesproken van: Outhena, Authena, Houtena, Hautenay, Houtenna, Outhana, Othenay, Althena en Altena.

==

1 horizontaal: Beloning voor de portier

Er staat een Chinees voor de cafetaria.

Dat is niet een van de opgaven van de puzzel die hier voor me ligt, al zou het ervoor door kunnen gaan. Ik denk aan iets heel anders en dat begon met die Chinees, bij de cafetaria. Daarvoor gebeurde er veel en daarna gebeurde er nog veel meer, geloof me, maar het werd in gang gezet door die oude Chinees op het stoepje.

Het zou iets met bami kunnen zijn, als die Chinees een crypto was, of met mayo. De eerste opgave van deze puzzel, één horizontaal, is: Beloning voor de portier.

Twee vier zes acht tien twaalf, dertien letters. Enig idee? Ik denk dat ik er wel op kom. Een ander woord voor beloning? Loon, prijs, honorarium, premie, provisie, inkomen. Genoeg mogelijkheden. En wat doet een portier? Die zit bij de deur, die bepaalt wie er binnenkomt, die waakt, die sluit af aan het einde van de dag of het einde van de nacht. Hangt wat op zijn stoel, loopt wat rond. Dertien letters, over de hele breedte.

Zo kom ik mijn dagen hier wel door. Je moet toch wat als je die berg niet op durft.

Ik hou van taalspelletjes waarin het gaat om betekenis. Hoe kan een woord meerdere betekenissen hebben? Taal lijkt altijd helder en eenduidig maar een simpel cryptogram geeft al aan dat woorden geen houvast geven. Ze kunnen van alles betekenen.

Je moet er wel mee overweg kunnen, met die verwarring, met die verschillende lagen. Frank kan dat niet zo goed, die wil duidelijkheid. Voor ieder ding een eigen woord. Hij werkt met zijn handen, met water en met grond, en voor hem is een schop een schop, en toch kan een schop heel veel dingen zijn, van een schop onder je kont tot een schoppenaas of dat gereedschap van hem.

Frankie is mijn man, dan weet je dat.

De grap is: zelfs zijn naam heeft al zeker tien betekenissen: stoutmoedig, brutaal, een oude zilveren munt, een cd van Amy Winehouse, het liedje van Sade, en een naam die in vrijwel ieder land bekend is maar overal anders uitgesproken wordt.

Terug naar één horizontaal. Wat doet een portier? Waken, een beetje rondhangen, zoals ik al zei. Kijken, vooral kijken de hele dag. Er loopt hier een Fransman rond die dit gebouw aan het einde van de dag op slot draait, een klein kereltje, ook een portier. Afsluiten, hoeveel letters zijn dat? Te veel. Afsluit-, en dan nog iets met een beloning. Afsluitpremie, dat moet het zijn. Beloning voor de portier. Vul ik in.

Heb ik mijn naam al gezegd, zoals het hoort? Alleen die van Frank? In mijn paspoort staat Marlies, maar ze noemen me mijn hele leven al Mar. Twee lettergrepen is voor mij te veel, één lettergreepje is voor Frank te kort, dus iedereen noemt hem Frankie.

Toen hij nog voetbalde had hij ooit een trainer die moeilijke woorden riep vanuit de dug-out. Als ze een voorsprong verdedigden stonden riep hij: Consolideren.

Frank werd er gek van. Hij liep zo midden in de wedstrijd naar de zijlijn en zei tegen de trainer: Wilt u geen woorden zeggen van meer dan twee lettergrepen?

De trainer was slim en vroeg direct: En lettergrepen dan?

Frank was nog slimmer, die zei: Dat zijn twee woorden, meneer de trainer: letter en grepen.

Dat is het verschil tussen ons: taal is voor mij een spel, hem zit het in de weg.

Gister zijn we aangekomen. Mooie plek hoor, echt niet te geloven. Indrukwekkend. Ik heb natuurlijk wel foto’s gezien van mensen uit het dorp die op wintersport gingen en ik dacht dat ik wel wist hoe die bergen eruit zouden zien, maar als je hier zo zit dan is het toch even wat anders.

We reden omhoog en ik hield volgens mij gewoon mijn adem in. Honderden kilometers lang een vlakke weg, tot net voorbij Grenoble, en dan draai je plots die berg op. Klimmen klimmen klimmen. Dat kan bij ons niet. Alleen tegen de dijk op. Dat is een meter of vijf, hier klimt het maar door, bocht na bocht, omhoog omhoog, klimmen klimmen.

Er lag wat verse sneeuw op het asfalt en de auto’s die geen winterbanden hadden kregen het moeilijk. Met die wagen van Frankie maakt dat niks uit, die is wel wat gewend: modder en slippen en glijden. Heel handig voor z’n werk, een sterke motor met fourwheeldrive.

Echt mooi hier, echt niet normaal, ook al heb ik al die tijd alleen nog maar aan deze picknicktafel gezeten en kregen ze mij met geen stuk hout die berg op.

Toen we uit de auto stapten zei ik tegen Frankie: Ik blijf hier beneden. Dit is al hoog genoeg.

Dat wist hij al, hij kent me. Hoog spel spelen met woorden maar bang zijn voor een skipiste.

We zijn hier met onze zoon. Daar zit ook een lang verhaal aan vast, maar als jij nog een wijntje bestelt en ik die puzzel af en toe even laat liggen dan komt dat wel goed. We hebben de tijd, toch? Ze lopen af en aan met flinke glazen witte wijn, die meisjes in die paarse shirtjes. Koud hebben ze het niet. Ondanks die zon hou ik mijn jas aan. En glad is het ook, dus ik blijf het liefst zitten. Soms glibberen die meisjes over de houten vlonders met dienbladen vol bier en een wijntje voor mij, een wonder dat er tot nu toe nog geen glas gesneuveld is.

==

Mijn verhaal begint toen ik nog jong was, maar het werkelijke begin ligt een jaar of twee achter ons. In de zomer twee jaar. Frank rijdt met die Mitsubishi van hem door het dorp. Prima wagen, Japans – daar kom ik straks nog op terug. Roest niet, in tegenstelling tot die Alfa’s of Fordjes. Alfamannetje, dat is een crypto die past bij mijn Frankie.

Onze Willem zat op de bijrijdersstoel, die gaat vaak met Frank mee. Hij moet eigenlijk naar school, maar we hadden in die tijd problemen met de schooldirecteur en het bestuur en toen Frankie dat zat was, en dat duurde niet zo lang, nam hij onze zoon net zo lief mee als hij een klusje had.

Kijk, onze Willem loopt niet goed. Hij heeft krukken nodig. En die school is de enige school in het dorp en we zitten daar dus aan vast, maar voor een jongen die iets meer nodig heeft dan een stoeltje en een bankje doen ze niks extra. Ik heb mailtjes gestuurd en gebeld en gepraat als Brugman, ze bleven maar nadenken en overleggen en het bestuur informeren, dan heb je aan mij geen goeie en aan Frankie helemaal niet. Die zegt tot kijk maar weer, en dan neemt hij Willem gewoon mee, net als die dag toen ze bij de kerk de bocht doorkwamen en onze hoofdstraat inreden met links de cafetaria. In die straat kun je meestal midden op de dag een kanon afschieten, maar die dinsdag – ik weet het nog goed, het was een dinsdag – hobbelden ze over de straatklinkers, en zei Willem: Kijk papa, een Chinees.

In ons dorp is dat behoorlijk vreemd. Die kerel stond op dat stoepje naast de reuzenhoorn met ijs waar Willem zelfs als het zes graden vriest verlekkerd naar kijkt en ze konden hem vanuit de auto goed zien: opvallend klein, oud en broos. Frank ging wat langzamer rijden. Blijft toch iets exotisch. In een dorp verderop ligt restaurant De Lange Muur, met rijsttafels, je weet wel. Maar Chinezen zie je daar nooit, behalve die meisjes van de bediening. Volstrekt onzichtbaar, die Chinese mannen, alsof ze dag en nacht in de keuken staan.

Wat er aan de hand was, letterlijk: deze Chinees hield een briefje vast. Dat ziet mijn Frankie, en hij stopt. Een onbekende met een briefje in zijn hand, die kan wel wat hulp gebruiken. Ook uit nieuwsgierigheid natuurlijk. Is ons niet vreemd. Dus Frankie zet de Mitsubishi met zijn neus tegen de kont van die witte Opel die daar dag en nacht staat. Willem vraagt wat hij gaat doen, maar Frank zegt alleen dat hij kan blijven zitten, dat hij zo terug is, even die kerel helpen. Hij stapt uit.

De Chinees draagt een wijde katoenen broek van slappe stof en een te dikke jas voor de tijd van het jaar. Frankie loopt gewoon in zijn werkbroek en donkere shirtje. Hij vraagt: Kan ik u misschien helpen?

De Chinees begrijpt hem niet.

Can I help you?

Misschien was Frankies uitspraak niet optimaal want die man begrijpt het nog niet helemaal, maar behulpzaamheid herkent deze Chinees ook zonder woorden, dat leidt altijd tot iets, en de man geeft Frankie het briefje.

Er staat een bekende naam op:

Rochat

==

Daaronder een adres dat Frankie ook bekend is.

==

Kerkstraat 28

==

Daar is hij net langsgereden, dat grote gele bakstenen huis dat helemaal aan de straat staat zodat de achtertuin maximaal is, en het is al zo’n beetje de grootste achtertuin van het dorp. Loopt helemaal door tot het water en dan bedoel ik geen vijver met stilstaand water en karpers die wij aanleggen maar een kalm stromend riviertje met baarsjes en snoeken. Ook een zwembad in die tuin, door bijna niemand ooit gezien, maar iedereen weet dat achter dat gele huis het enige privézwembad van het dorp ligt.

Frankie doet geen zwembaden, die bouwt alleen vijvers. Lijkt hetzelfde, is totaal verschillend. Een vijver is onderdeel van een tuin, een zwembad is een bassin, een kom, een levenloos reservoir. Ligt in een tuin maar staat daar los van – belangrijk verschil. Daar kan Frankie je straks nog wel meer over vertellen, als hij daar zin in heeft en als jij daar tijd voor hebt, in ieder geval maken de naam en het adres op dat briefje mijn Frank kortaf en zo kribbig dat hij zich in moet houden om niet op de straat te spugen. Hij wijst naar de kerk, waar de straat naar links afbuigt en zegt gewoon in het Nederlands: Die kant op.

Dat moet die kerel maar snappen.

De Chinees zegt: Is twenty-eight the right number?

Frankie wappert met zijn hand. Geen idee, maar het is die kant op.

De oude man knikt en dat is meer dan gewoon ja knikken; het is zo’n trage halve buiging waarmee Aziaten in films mensen bedanken.

De Chinees zegt: Numbers can be wrong, you know.

Nu is het Frankie die zwijgt. Woorden met meerdere betekenissen, cijfers die verkeerd kunnen zijn, daar kan mijn vent niks mee.

Met een kort knikje zegt hij: Het is wel goed met je.

Rochat, die heb ik echt jaren niet gezien, en Frankie ook niet. Dat was mijn eerste gedachte toen hij me later die dag over die Chinees en over Rochat vertelde. Misschien kon hij de deur van zijn sjieke huis niet meer uit. Misschien was die al jaren ziek, je weet niet wat de ouderdom soms brengt. Mijn tweede gedachte ging verder terug in de tijd en is simpeler: Rochat, de man die ons de zomer afpakte. Midden in onze jeugd, onze glory days. Op mijn vijftiende waren die er nog: de zomer aan de Put, de zandafgraving in onze polder die vol water liep en een prachtig meer werd. Op m’n zestiende was dat allemaal in één klap weg, door die oude Rochat.

Willem zit ondertussen half op die zitting gedraaid en door het gat in de hoofdsteun ziet hij de vreemde man na een bedankje de straat uit lopen, in de richting van de kerk.

Frankie gaat terug naar de auto maar voor hij het handvat van het portier vast heeft draait hij zich om en loopt achter de Chinees aan om te kijken wat die bij Rochat moet. Die oude man heeft geen haast, dat scheelt. Net voorbij de benzinepomp haalt Frank hem in en in de schaduw van het huis waar vroeger de bakker zat zegt Frankie: Sir.

Niet eens zo hard. Het is rustig in die straat, je hoeft maar te fluisteren. De Chinees blijft staan en Frankie vraagt hem, met wat handgebaren: Rochat? What is with Rochat?

De man zegt heel kalm: I believe he died.

Hij spreekt een vreemd kort hakkelig Engels, maar Frankie begrijp hem en laat zijn armen hangen en is stil, zoals we in het dorp stil zijn als er iemand overleden is.

De Chinees leest de reactie van zijn gezicht. Hij zegt: Death is not the opposite of life, but a part of it.

Dan loopt hij verder.

Frankie probeert die wijze woorden te plaatsen. Natuurlijk hoort de dood bij het leven, dat snappen wij hier ook wel. Iemand verliezen doet alleen zoveel met je, dat is de ellende. Meer soms dan het leven zelf.

Als Frankie terug is bij z’n auto vraagt Willem wat er was.

Die kerel is hier voor een sterfgeval.

Van wie?

Die ken jij niet, zegt Frank, maar Willem kent hem vast. Iedereen in het dorp kent Rochat en het verhaal van Rochat en de Put.

==

We gaan maar eens thuis kijken. Thuis, dat is bij de cafetaria linksaf, de brug over en net voor je het dorp uit rijdt en er niks anders voor je ligt dan de polder met de weilanden en de lucht daar als een puzzelstukje boven geplakt, rechts het derde huis. Ik denk dat we toen nog aan het verbouwen waren, een nieuw dak op de werkplaats, dus helemaal tot aan de weg stond het vol met hout en pannen en de cementmolen die we leenden van Peet van Siene. Overdag werkte Frank aan vijvers en ’s avonds aan dat dak, zo zagen zijn dagen er toen zo’n beetje uit. Ik draaide mijn diensten in het verzorgingstehuis, en Willem was steeds bij ons, in zijn stoel of gewoon met zijn krukken. Gek om daaraan te denken als ik zo die piste af kijk, tegen dat fijne winterzonnetje in. Ons leven leek destijds stil te staan, op deze berg is iedereen in beweging.

Die middag was ik thuis, ik had in de ochtend gewerkt. Frankie draagt Willem van de auto naar binnen, dat gaat sneller, en het eerste wat hij zegt als ze de kamer binnenkomen: Rochat is dood.

Ik reageer rustig. Zo van: die was oud, dat is geen nieuws, zat er wel een keer in.

En Frankie herhaalt: Rochat.

Hij spreekt de naam hard uit en kijkt me nog een keer aan, zo van: hij leeft niet meer, die eigengereide kerel aan wie iedereen nog altijd een bloedhekel heeft.

Van wie heb je dat? vraag ik.

Dat is de eerste vraag die wij hier stellen. Nieuws gaat snel in ons dorp, maar we willen wel graag weten waar het vandaan komt.

Ik kwam iemand tegen, zegt hij zo neutraal mogelijk. Hij wil natuurlijk niet meteen zeggen dat er een Chinees in het dorp rondliep, maar ik geef er direct een andere draai aan, en vraag: Van Eveline?

Rochats dochter. We schelen nog geen maand, zaten in dezelfde klas, allebei blond, zij met krullen. Ook door iedereen uitgekotst, maar dan alleen in ons dorp, tot ver daarbuiten dragen ze haar inmiddels op handen.

Nee, schudt hij kort. Niet van Eveline.

Toch is het een logische vraag van me. Eveline Rochat, inderdaad de bekende schrijfster, aan mijn toon merk je al dat er meer speelt. Ze was mijn jeugdvriendin en om het nog iets complexer te maken: ze was Frankies eerste vriendinnetje.

Frankie’s first affair.

Dat liedje van Sade hoorde ik voor het eerst in het grote warenhuis in de stad aan de andere kant van de rivier, tussen de kledingrekken. Ik versteende gewoon. Dezelfde middag kocht ik in de platenwinkel een straat verderop de cd waar het liedje op staat en ook meteen haar nieuwste plaat, en deze knappe vrouw, veel te knap om een gebroken hart te hebben, zong: It’s your turn to cry, heartbreaker, en ook die hartenbreker van haar heette Frankie.

Alles klopte, ieder zinnetje dat zij zong paste bij die zomer in mijn jeugd. Die cd was mijn soundtrack. Zijn eerste affaire, zijn eerste gebroken hart, een crypto die zegt dat het nu jouw beurt is om te huilen, waar ik dat die twee zomers iedere avond deed omdat hij eerst haar liefje was en niet het mijne.

Tot hij mijn liefje werd.

Your love is king, crown you in my heart. Your love is king, never need to part.

Dat werd Frankie, de ondeelbare kroon op mijn zomer.

En die cd wist alles.

In heaven’s name, why are you walking away. Hang on to your love.

Hij liet haar vallen en zij vertrok, en ik wist: ik hou vast aan mijn liefde, ik wel.

Is it a crime?

Dat bleef nog heel lang de vraag.

You give me the sweetest taboo.

Dat klopte ook, en die liedjes klopten als mijn zomerse hartslag. We waren allemaal jong en die zomers liepen zoals ze liepen, en toen alles omdraaide kwam dat door haar vader, en dus ook door haar, en iedereen kotste Rochat uit, en haar dus ook.

It’s your turn to cry, heartbreaker.

Altijd heb ik met haar op school gezeten, ook op de middelbare. Ze wist niet hoe snel ze daarna moest gaan studeren en ik zag haar nooit meer, behalve op foto’s in de krant en op televisie.

Hoelang zal ze al weg zijn? Zeker vijfentwintig jaar, misschien al dertig. Ik denk aan al die jaren die verstreken zijn, zoals ze dat zo mooi zeggen, maar ik heb geen overzicht. Het is een massief blok tijd en tegelijk heel luchtig, en ook denk ik aan Eveline en aan haar overleden vader. Zal ze afscheid van hem komen nemen?

Ik heb het van een Chinees, zegt Frankie.

Ik moet hem aangekeken hebben met een blik van: ik geloof er geen klap van. Gelukkig kon ik aan Willem vragen of het klopt want bij Willem weet je altijd zeker dat hij de waarheid spreekt en hij zegt: Ja mama. Een Chinees, bij de friettent.

Oké, zeg ik, want ik laat me niet gek maken en ga verder en ik denk aan Eveline. Eef. Ze zal zeker naar de begrafenis komen. Hoe verstoord de relatie met je familie ook is, afscheid nemen aan het graf hoort er nu eenmaal bij.

Ik wil opzoeken wanneer die uitvaart is. Meestal staat dat wel in de krant. Frankie denkt hetzelfde want zonder iets te zeggen graait hij een paar sufferdjes uit de papierbak, slaat het bovenste open, precies het goeie, van die week. Dat soort dingen weet hij altijd blindelings te vinden. Hij bladert, ik kijk met hem mee, we zoeken de kolommen af die we anders nooit bekijken, staat het er nog in ook.

Uitvaart Th. Rochat

==

Het is de volgende dag al, de tijd staat er ook bij. De plaats is bij ons in het dorp duidelijk: er is maar één kerk en daar begint iedere uitvaart en dan is er een stoet naar de begraafplaats die ze ooit begonnen zijn toen het bij de kerk te krap werd, zo het dorp door, net achter het huis van de dokter. Daar zullen ze hem in de koude klei leggen.

Ik vraag: Ga je ernaartoe?

Een heel normale vraag want het gaat toch om zijn eerste meisje, maar hij lacht en sist: Dacht het niet.

Die reactie is niet zo gek. Iedereen kent het verhaal van de oude Rochat en iedereen weet hoe boos Frankie destijds was, en nog. Ik sta daar iets anders in. Ik ben flexibel en dan bedoel ik flexibel in mijn hoofd, want ook ik was niet blij toen Rochat ons zwemwater inpikte, maar ik ben wel vergevingsgezind, zeker na al die jaren.

Vergevingsgezind, dat past bij een dorp dat volledig om de kerk heen gebouwd is, en toch hebben heel veel mensen bij ons moeite met vergeven, vooral mannen. Die hebben het geheugen van een stier die ook zijn leven lang precies onthoudt wie hem wat heeft aangedaan. Of hebben vrouwen daar evenveel moeite mee en doen ze alsof ze het allemaal wel aankunnen en strijken ze over hun hart?

Willem is stil want hij heeft het allemaal gehoord en we hebben hem geleerd dat je respect moet hebben voor de doden en voor de familie van de doden, wie het ook zijn. In die stilte probeer ik na te denken over alles wat er gebeurd is, die zeurende schaafwond die langzaam heelde en een korstje kreeg maar die opspeelt als je er per ongeluk over wrijft, die na al die tijd nog brandt en prikt.

Het is Willem die het gesprek verder op gang brengt: Wie is Roosjat?

Zo spreekt hij het uit. Niks deftigs, en zeker niet zoals ze haar naam tussen die grachten uitspreken, zingen bijna, als een Frans chanson. Rôchàt, de Parel uit de Polder. Zo noemde een grijze man met een keurig net jasje en een hoge boord aan zijn overhemd haar in een boekenprogramma op televisie, die typering van Eveline heb ik daarna nog vaak gehoord. Mensen namen het over zoals ook een bijnaam van een dorp blindelings overgenomen wordt. De Parel van Brabant, ook al worden zes gehuchten zo betiteld en stellen al die plaatsjes net zomin iets voor als ons dorp.

Ik nam het zelf ook over, in de Efteling was dat. Willem zat met Frankie in de Python en ik raakte bij een koffietentje in gesprek met een echtpaar over ons dorp en die mensen zeiden: Daar komt die van Rochat vandaan, en zonder blikken of blozen en vol trots herhaalde ik de woorden van die man op televisie: De parel uit de polder.

Frank geeft Willem het kortst mogelijke antwoord: Iemand van vroeger.

Willem kijkt zo van: dat weet ik ook wel. Lopen doet hij moeilijk, maar stom is hij zeker niet. Frank staat op het punt nog eens iets kort-door-de-bochts te zeggen, maar ik vul aan: Een klasgenootje.

Dat klopt, we waren vriendinnen vanaf de lagere school, ook al kwam daar iets tussen toen we wat groter werden. Kort gezegd: ik was stikjaloers op haar. Om het vriendje dat zij had.

Dat was precies waar het om ging. Eveline kwam hier wonen, kwam bij ons in de klas, ik denk in de zesde, toen die telling nog bij zes ophield. In die mooie zomers hadden we meteen een klik. Dat je in één keer weet: met haar kun je praten. Ze sloot gewoon aan bij iedereen die op straat was, in die ene straat waar we ’s avonds rondhingen tot het donker werd en waar de jongens de lantaarnpalen uittrapten en we een soort trefbal of honkbal of een zelfverzonnen combinatie van die spelletjes speelden, maar mij ging het vanaf dat moment om Eveline. Ze was anders. Ze bracht andere gedachten, openheid, ze verlegde onze horizon. In ieder geval die van mij.

In de laatste klas was Eveline een van de twee uit het dorp die gingen leren, want zo noemden we dat als een jongen niet naar de lts of een meisje niet naar de mavo ging. Wij tweeën gingen atheneum doen, al zou je dat achteraf niet zeggen want met school heb ik verder niet veel gedaan.

Leren – in het dorp wist niemand precies waar dat voor diende en wat je allemaal ging leren op die school in de stad, aan de andere kant van de rivier. Je moest een brug over die er nog maar zo’n twintig jaar lag en iedereen kende de verhalen van daarvoor, van toen je met een pontje naar de overkant moest. Niemand wilde naar de overkant, niemand wilde naar die stad, alleen twee keer per jaar om kleren te kopen want er was daar een warenhuis waar je in één keer alle kleren kon vinden die je nodig had, broeken en truien en shirtjes en een jas voor de winter. Ze hadden in dat warenhuis een ingenieus buizensysteem waardoor kokers met geld afgevoerd werden. Dan betaalde je bij de kassa, gewoon nog met papiergeld, en dan stopten ze dat in zo’n doorzichtige koker en zoog een buis dat ding op, hup weg. Geweldig vond ik dat. Toen ik dat buizensysteem zag begreep ik waarom ze die brug aangelegd hadden: om ons dit soort supersonische systemen te laten zien. We bekeken ze, om daarna gauw die brug weer over te gaan naar ons eigen stukje klei, waar briefgeld dubbelgevouwen in broekzakken zit.

Die school was een eind fietsen. Iedere dag de brug over en aan het einde van de middag weer terug. Eef fietste altijd met me mee. We verzamelden voor de oude lagere school, van daar reden we de polderdijk helemaal af. Op een gegeven moment had ze enorme fietstassen. Ze had een krantenwijk en was al ruim anderhalf uur bezig voor we naar school vertrokken want die krantenwijk begon om een uur of zes, ze moest de halve polder door, en dan even thuis bij pa Rochat een broodje eten en dan naar de stad. Voor ons niks bijzonders, maar dit zijn precies de dingen die nu nog vaak genoemd worden, in recensies over haar boeken: vroeger bezorgde ze de krant die nu over haar schrijft.

==

Maar dat was later. Ik weet nog dat we iedere dag over die brug fietsten, nog net niet hand in hand. Niet zozeer het atheneum als wel de stad bracht een nieuwe wereld waar we over leerden. Er was een treinstation, rails met slagbomen en daar onderdoor een smoezelig fietstunneltje waar ik de echo probeerde als er verder niemand was. De wereld bleek groter dan onze polder.

Eveline wilde wel graag die nieuwe wereld in. Na ons examen ook nog. Zodra ze de kans kreeg om echt te gaan studeren, aan de universiteit in een nog grotere stad, was ze weg. Natuurlijk had dat ook met haar pa te maken en met zijn positie in het dorp. Rochat werd door iedereen met de nek aangekeken nadat hij een hek om de Put had gezet. Zeker ook door Frankie, die was zo kwaad, die liet alles uit zijn handen vallen en die arme Eef dus ook. Hij liet haar gaan, zij vertrok naar Amsterdam en Sade Adu zong:

In heaven’s name, why are you walking away.

Hang on to your love.

Ik zong mee. Ik wist niet over wie ze het had en ik wist niet wie er vast moest houden aan de liefde, ik wist alleen dat ik aan onze kant van de rivier zou blijven, tot in lengte van dagen, want weggaan durfde ik niet, hoezeer ik daar soms van droomde.

Ik vraag Frankie of hij die dinsdag naar die begrafenis gaat, in plaats van hem te zeggen dat ik er zeker heen zal gaan. Die middag noem ik Eveline mijn oude klasgenootje.

Hang on to your love.

Willem heeft ook een heleboel gedachten, ik zie het aan zijn voorhoofd. Hij denkt aan zijn vrienden, die nog steeds in zijn klas zitten, ook nu hij thuis is, en hij kijkt naar zijn vader, en vraagt: Was die vader oud?

Frankie zegt: Al heel oud.

Net als opa?

Ouder nog dan opa.

Hij bedoelt de vader van Frank, die in het verzorgingstehuis zit sinds zijn vrouw is overleden, lieve man. Ik zie Willem denken, aan zijn opa en aan zijn vader en hoewel verlies moeilijk voor te stellen is, beseft hij wel dat het onherroepelijk is. Dat heeft die kleine jongen van ons heel goed door, want hij kijkt me indringend aan en zegt: Zielig voor jouw klasgenootje.

Ik stel Frankie een andere vraag, met dezelfde strekking: Ga je met me mee?

Weet ik nog niet.

Ik vouw de krant dicht en stop hem weer in de bak en we gaan de dingen doen die we normaal gesproken doen op zo’n avond: eten, televisiekijken met Willem erbij, zijn benen inwrijven met die olie die we uit België hebben laten komen, en dan naar bed.

Frankie weet het wel. Ik zie het aan zijn ogen.

Net voor ik ga slapen, net als ik hem een kus heb gegeven en nadat hij het licht uitgeknipt heeft nog even tegen hem aan lig, denk ik nog steeds aan het overlijdensbericht en dan schiet ook de aanleiding weer door mijn hoofd: een Chinees. Wat moet die wereldse man in zijn katoenen pofbroek hier, een dag voor de begrafenis van de oude Rochat?

==

1 verticaal: Het fruitpaard is ziek

De volgende dag is de begrafenis.

Ik heb weer ochtenddienst en Frankie neemt Willem mee naar een klus helemaal aan de Gelderse kant van de rivier in een van die kleine dorpjes waar ze allemaal een strakke tuin willen met veel tegels en weinig onderhoud, en natuurlijk een vijver in het midden. Hij werkt verder aan de vijver waar hij de dag ervoor aan begonnen is. Na een paar steken is hij al bij het grondwater. Hij klaagt niet gauw hoor, mijn Frank, maar als hij de hele dag in de modder staat te steken en te plonzen, ook al heeft hij zo’n visbroek aan, daar wordt hij niet vrolijk van.

Die ochtend belt-ie: Ik ga mee.

Dat verwachtte ik wel, toch laat ik een korte stilte vallen.

Hij is mijn man dus hij gaat met mij mee, zo simpel is het. Maar hij gaat met mij mee naar de begrafenis van de pa van zijn eerste meisje. Net een film. Hugh Grant weet wel raad met zo’n verhaal, ook al is Frankie knapper.

1 naar beneden: Het fruitpaard is ziek. Begint dus met een a. Ook over de hele lengte, dus dertien letters. Fruit met een a: aardbei, abrikoos, ananas, appel, aalbes, avocado. En dan een ziekte daarbij. Nog geen idee. Griep, koorts, pest, mazelen, bof. Aardbeienpest? Dat is niks. Avocadokoorts is twee vier zes acht tien, dertien letters maar dat zal niet goed zijn. Klinkt mooi maar bestaat niet. Bij crypto’s weet je: hoe maf ook, het moet echt zijn. En dan een paard, dat kan een knol zijn, een draver, een ros, hengst. Schiet me straks wel te binnen.

Het is echt raar om hier in de sneeuw te denken aan dat voorjaar van amper twee jaar terug en toch zijn die dagen van toen net zo helder als de blauwe lucht boven de bergen en veel duidelijker dan die pistes die in de verte zo troebel worden dat ik van hieraf niet kan zien of de helling steil of vlak is, de berg schuin of recht.

Willem is dus bij Frank, die dag. Is hij inmiddels gewend zoals hij ook aan zijn krukken gewend is. Hij vindt zijn plek wel met dat rare slappe lijfje van hem, soms in de auto, meestal vlak bij waar Frank aan de gang is, op een stuk zeil of wat dan ook. Hij is rustig, klaagt niet, kijkt goed, vergeet nooit spullen om mee te spelen of om te lezen. Ik ben alleen vergeten hem nette uitvaartkleren mee te geven, dus het is even stressen en rennen voor Frankie voor ze om elf uur bij de kerk zijn.

Mijn werkkleren verschillen niet veel van wat ik gewoonlijk aanheb, alleen draag ik nu iets zwarts, en een panty.

Fruit en ziek zijn, daar waren we. Vreemde combinatie. Fruit is gezond, maar fruit kan zelf ziek zijn. Hoesten, kuchen, ontsteking. En dan iets met aardbei of appel. Aardbeirot. Beiroet, dat ligt in Libanon. Die ene letter klopt niet. En een paard dan? Kan een merrie zijn, hengst, veulen.

Bij de kerk zet ik mijn auto ergens in een bocht waar je eigenlijk niet mag staan. Even verderop zie ik Frankies wagen en samen met Willem loopt hij al naar de oprit met het grind. Zijn krukken prikken tussen de kiezels.

Gek hoor, zakken grind sleept Frank poortjes door, tuintjes in, en dat grind verdwijnt gewoon. De stenen bij de kerk liggen hier al eeuwen. Frankie gelooft daar niks van: een steen moet ergens zijn, maar als hij ergens een zak van die gladde kiezels stort is een jaar later de helft verdwenen en moet hij het aanvullen, en ze zitten niet in de klei gestampt. Dat zijn zwerfkiezels.

De stenen bij de kerk blijven bij de kerk. Ze kennen hun plek. Ik ben ook zo’n steentje.

Willem staart naar de begrafenisauto die rechts naast de grote houten deuren staat en niet harder dan stapvoets lijkt te kunnen. Hij heeft hem vaak zien rijden, dan wachten de mensen rustig tot die wagen en de stoet gepasseerd zijn.

Ik loop aarzelend, merk ik. Ik ben hier zo vaak geweest, ook op zulke zware en gedragen momenten. Ik weet hoe de mensen in de houten banken rechtop zitten en voor zich uit kijken, ik weet hoe het orgel klinkt als je tussen die banken door loopt om een plekje te zoeken, ik weet dat de dominee de kans zal aangrijpen om mensen zoals wij, die hier niet iedere zondag komen, aan de kerk te binden, ik weet alleen niet hoe het is om Eef weer te zien.

Willem stapt de brede traptreden op, gaat al bij de deur staan. Kom, zegt hij zonder woorden, alleen door te kijken. Dat kan hij goed, iets zeggen zonder iets te zeggen. Ik ben een kletser, hij lijkt op zijn vader.

Als ik de deur door ben zie ik haar op de rug, helemaal vooraan. Dat moet haar zijn: blonde krullen die iets donkerder geworden zijn, die scherpe schouders, die hals. Er zit een kleine man naast haar en daarachter een paar mensen, stuk voor stuk grijs haar, een vrouw met een rouwdoek over haar hoofd. Nog geen tien mensen. Een grote familie, een rol bij de voetbalclub of iets met de zomerfeesten, en het hele dorp komt afscheid nemen. Nu alleen dit kringetje: waarschijnlijk wat familieleden, oudtantes en ooms van haar die de rouwkaart ontvangen hebben en die net als wij nog het plichtsbesef en de tijd hebben om hierheen te komen.

Ook zie ik de Aziaat over wie Frankie het had op de verste bank aan de andere kant van het gangpad zitten. Kan niet missen, dat zwarte piekhaar. Alle aanwezigen staren recht vooruit naar de kist die op twee schragen staat. De dominee loopt rond de kist en gaat bijna beginnen. Hem maakt het niet uit of er een handjevol mensen zit of dat er achterin stoeltjes bijgezet moeten worden, zoals bij de begrafenis van Frankies moeder, die bij de voetbalclub jaren achter de bar stond.

We schuiven op de achterste bank waar al iemand zit, een vrouw in een donkerblauwe hooggesloten jas. Willem glijdt over de harde zitting, zijn krukken in één hand, heel handig en zonder geluid te maken, behalve als hij die dingen tegen het plankje zet waar de gezangboeken op liggen. Dan luisteren we naar de dominee. Rochat dit en Rochat dat, geen woord over de Put.

De dominee houdt een afgemeten verhaal waarvan ik stukken al vaker heb gehoord en het orgel ramt er een paar gezangen of psalmen uit die maar door een paar mensen mee gemompeld worden. De Chinees zingt in ieder geval niet en ik ook niet, ik laat die trage tonen mijn lijf doorboren, zoals Frankies grondboor de massieve blauwe klei. Zwaar maar zonder gedachten.

Steeds kijk ik naar het achterhoofd van Eveline. Ze is amper veranderd, maar dat zal zij van mij ook zeggen, uit beleefdheid. Of komt het doordat ik haar soms nog op televisie zag? De haren niks dunner, haar nek niks dikker, haar rug nog even statig als toen ze in de klas voor me zat.

Ik vraag me de hele tijd af hoe het voor haar is om hier weer te zijn en waarom ze eigenlijk teruggekomen is.

Dat eerste weet ik sneller dan ik mijn puzzel klaar heb, met die paardenziekte. Ik denk aan schimmel opeens. Een paard kan een schimmel zijn. En fruit? Appelschimmel. Doet me eraan denken dat Frankie ooit een vijver moest maken op een stuk grond waar laagstammen stonden. Hij mocht geen wortels raken en dat is moeilijk, want een boom is onder de grond net zo groot als boven de grond.

Dat geldt voor mensen ook, denk ik. Even groot na hun dood als tijdens hun leven.

Appelschimmel, twee vier zes acht tien, en nog drie. Vul maar in.

Dan staat Eveline op. Ze loopt naar voren en haalt een papiertje uit de binnenzak van haar jasje, legt het op het spreekgestoelte van de dominee, die een stapje opzij gedaan heeft. Ze vertelt een kort verhaal over haar pa en dat zij zijn enige dochter is, onlosmakelijk met elkaar verbonden, en dan kijkt ze naar het papiertje en leest:

==

Papa,

in geen van mijn boeken komt een vader voor

en toch gaan ze allemaal over jou.

==

Ze knikt en zegt: Dat kunnen we nu afsluiten.

Dat was 1 horizontaal: afsluitpremie. Dat is de kracht van cryptogrammen: elke willekeurige puzzel omvat mijn hele verhaal.

Eveline gaat weer zitten. Kort en ook hard en kil klonk haar stem. Als ik eraan terugdenk voel ik weer die rilling over mijn rug en dat komt niet door die winterkou hier. Het is een ijskoude rilling van het gemis van een vader.

Ik sla een arm om Willems schouders, en onze jongen kijkt me even aan en ik weet dat hij die rilling ook voelde.

De vrouw in de donkerblauwe jas voelde die rilling niet. Zij luisterde koeltjes en buigt zich nu iets naar ons toe en zegt: Ik heb weleens een boek van haar geprobeerd te lezen.

Ik reageer niet. Geprobeerd, denk ik. Dat is niet het beste wat je over een boek kunt zeggen. Ik heb al haar boeken gelezen. Ik ben niet alleen een prater, ik ben ook een lezer. Een boek kunnen schrijven, dat is geweldig, en Eveline kan dat. Ze wilde schrijven en deed het. Een meisje van bij ons.

Het duurt een hele tijd voor de dominee de aanwezigen laat opstaan en de kist naar buiten gereden wordt. Geen zes dragers, zoals normaal. Een man in het zwart duwt de kist het gangpad door. Eveline draait met de kist mee en ziet Frankie en mij en ook Willem, die is gaan staan en met beide handen op de rugleuning voor ons steunt. Even een blik van verstandhouding. Oogcontact. Totaal het verkeerde moment, maar het is niet anders.

In een kleine stoet gaan we naar buiten. Eerst Eveline en dan die paar oudtantes en ooms en de Chinees die op zijn slofjes de kerk door gaat en dan de dominee die even naar ons kijkt, zo van: volgen jullie ook maar, alle volgelingen zijn eender op dit moment.

Willem pakt zijn krukken en wij gaan ook naar buiten, het zonlicht weer in. De kist gaat de zwarte auto in en dan komt Eveline naar ons toe. Ze zegt verder niks, ze vraagt alleen maar of wij volgen met onze auto, want zij rijdt met de kist mee en er staan nog drie auto’s op het grind. Daar past niet iedereen in.

Oké, zegt Frank koeltjes.

We scharrelen weer over het grind, de poort door naar onze auto’s, en zonder iets te zeggen stappen we allemaal bij Frankie in, die heeft de meeste plek, en we wachten tot de kist langzaam de poort uit gereden wordt in de richting van de cafetaria.

De auto schommelt zacht. Willem zit heel rustig voor me op de bijrijdersstoel, zijn benen gestrekt. Ik weet dat hij moe is van steeds die stukken hinken, dat zijn benen tintelen of juist helemaal geen gevoel meer hebben, en ik weet ook dat hij daar niks over wil zeggen.

Hij zegt alleen: En dan brengen ze je zo weg.

Hij denkt aan deze laatste rit van een overleden man die hij nooit gezien heeft en over wie hij misschien vaag de verhalen kent, en dat ontroert me. Dat een jongen van nog maar acht jaar zo kernachtig kan zijn en duidelijk kan focussen op wat er met het leven en met alles daaromheen gebeuren kan, ook met het kleine kloppende motortje in je lijf. Dat maakt zijn benen niet sterker of beter, het maakt zijn leven wel waardevol.

En Frankie zegt: Daar gaat-ie dan.

In die woorden klinkt door: we zijn hem nog niet vergeten, de man die een bom liet ontploffen en een krater sloeg in onze polder en in onze koppies.

==

We rijden het dorp door in het tempo van de wielerronde voor senioren die hier vroeger gehouden werd. Ik ben nog een keer rondemiss geweest, in mijn goeie tijd. Ze kropen als slakken over de klinkers, die coureurs. Dit tempo geeft gelegenheid tot nadenken, net als het stilzitten tussen de besneeuwde bergtoppen.

Je zult wel gemerkt hebben, ik ben een piekeraar. Tenminste, vergeleken bij de meesten in het dorp. Frank wil me nog weleens Marx noemen in plaats van Mar, en dat komt ook doordat ik het kapitaal beheer voor het werk en ook als we ergens wat gaan drinken. Frankie is altijd bang dat het uit zijn broekzak valt als hij wat gaat rauzen dus ik hou ons geld in mijn tas en ga regelmatig bier halen. Mijn gedachten moeten ergens naartoe, net zoals die kist de grond in moet, en wat er verder met je gaat gebeuren als je dood bent. Van een ziel of onze geest weet ik weinig, ik weet alleen dat Rochat een spoor heeft getrokken en dat doet iets met andere mensen. Hoe leef je in de hoofden van anderen? Dat is wat door blijft gaan.

Eveline moet dat ook gevoeld hebben. Dit is een afsluiting van zijn leven, zonder premie. Het verhaal is nog lang niet klaar en ze schaamt zich nog steeds voor dat verhaal en baalt er zichtbaar van dat dit laatste afscheid in het dorp is en niet bij haar in Amsterdam, waar alleen de mooie verhalen over haar bekend zijn.

We draaien de hoek om, langs de school bij het veldje waar in de zomer de feesttent staat en waar nu niks anders is dan gras, langs het huis van de dokter die Willem zo vaak heeft gezien dat hij er helemaal gek van werd, en dan rolt de zwarte auto bij de begraafplaats twee klinkersporen op. De andere auto’s zoeken parkeerplaatsen. Frankie zet zijn wagen half op de stoep. Ik help Willem de auto uit. Hij geeft aan dat hij nog best zelf kan lopen, ondanks zijn lamme pootjes en slappe ruggengraat is hij sterk en stronteigenwijs.

De zwarte auto stopt aan het einde van het paadje. De man trekt de kist uit de wagen en duwt hem naar het graf waar een hoop klei en zand en ook zwart veen ligt, dat afsteekt tegen de struiken. Alles laag en sober hier, geen excentrieke poenerige graven met huisjes erop of grote glimmende sierstenen om te laten zien hoeveel geld je had. Gewoon een rij platte stenen naast elkaar. Voor Rochat, die flink wat geld had als je de verhalen moet geloven, is er alleen een gat in de grond met een liftje eroverheen waar Eveline al bij staat, een paar oudjes ook, en de Chinees. Ik kijk haar niet aan, ik kijk naar de koude grond bij mijn voeten. Is ze hier alleen om afscheid te nemen en verdwijnt ze straks weer voor jaren of voorgoed? Eef. Staan wij hier om iets af te sluiten of volgt er tussen ons meer?

Een paar woordjes van de dominee en de kist zakt de grond in en dan sluit de dominee af en dat was het. Iedereen sjokt naar de uitgang, wij ook.

Eveline blijft als laatste bij het graf en als wij al bijna bij de auto zijn treuzel ik, want ik wil nog iets tegen haar zeggen.

Ik drentel wat heen en weer bij de auto tot Eveline plots met felle pasjes langs de grof gemetselde poort van de begraafplaats loopt. Even kruisen onze blikken elkaar weer en is er die toenadering. Ook Frankie voelt zoiets want hij zegt tegen Willem dat hij even bij de auto moet wachten. Frankie blijft bij mij in de buurt. Voor we bij haar zijn staat de Chinees al met haar te praten en te gebaren. Een soort afscheid lijkt het. We gaan een eindje bij hen vandaan staan. Eef draait onze kant op en maakt er een gebaar bij van: ik ben zo klaar.

Nu is ze weer de Eveline uit de stad.

Er schieten flitsen door mijn hoofd van het klaslokaal van de zesde, hier net achter, van een feestje bij de dochter van de tandarts boven op zolder, van de Put vooral, waar zij ook altijd was. Dat vergaten we daarna nog weleens. Zij was daar twee zomers lang met Frank, alsof ze aan elkaar geplakt zaten.

You give me the sweetest taboo.

En wat deed ik om zo te worden als zij, om te krijgen wat zij had? Lezen. Eveline zei in de brugklas al dat ze schrijver zou worden, ik trok me terug in mijn kamer en ging lezen.

En dan gebaart ze: kom er maar bij. Een paar passen en we zijn bij haar en blijkbaar heeft ze Willem met zijn krukken zien lopen want het eerste wat ze vraagt is: Sorry dat ik het vraag, maar wat heeft hij aan zijn benen?

Ik aarzel. Zo’n directe vraag krijg je hier zelden. Ik zeg: Dat is een lang verhaal.

Ze kijkt in Willems richting.

Dat vertel ik nog wel, zeg ik dan.

Oké, zegt Eef en dan vraagt ze Frank: Jij zit tegenwoordig toch in de vijvers?

Frankie knikt.

Ze staat vlak bij de Chinees en praat vlug: Deze man zegt steeds: Water water water. I’m looking for the water. Verder begrijp ik er niks van. Yes en no en water.

Frank zegt niets.

Hij heet Murakami, zegt Eef, en hij beweert dat hij uit Japan komt.