BOEKEN

BOEK

Lof der twijfel

Lof der twijfel

Anton C. Zijderveld

Peter Berger

Met een knipoog naar Erasmus (Lof der zotheid) proberen de auteurs een antwoord te vinden op de fundamentele vraag hoe we overtuigingen kunnen hebben en koesteren zonder daarbij fanatiek te worden.

Twijfel is menselijk. Maar hoe kunnen we de alles relativerende en vaak alles ondermijnende twijfel vermijden?

Met een knipoog naar Erasmus (Lof der zotheid) proberen de auteurs een antwoord te vinden op de fundamentele vraag hoe we overtuigingen kunnen hebben zonder daarbij fanatiek te worden. Voor al ons doen en laten, niet alleen op het gebied van de religie en de moraal, is deze vraag essentieel.

Over belangrijke zaken als verkrachting, marteling, racisme, vreemdelingenhaat, moord en doodstraf mogen wij niet twijfelen. Maar wat zijn de morele gronden voor het afwijzen van deze twijfel? Helpt het als we verwijzen naar God, de natuur of andere metafysische geboden en verboden?

Uiteindelijk geldt ook hier de gouden regel, al wat u niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. De gulden middenweg tussen fundamentalisme en relativisme is volgens de auteurs de enig aanvaardbare koers. Voor een politiek van de matiging is de twijfel van essentieel belang. En die politiek van de matiging is nu actueler dan ooit.

   

Kort voor het gloren van de twintigste eeuw verkondigde Nietzsche met de tonen van een gepassioneerde overtuiging de dood van God. Vandaag de dag, iets meer dan honderd jaar later, lijkt deze voorspelling nauwelijks nog geloofwaardig. Of God nou wel of niet in de kosmische werkelijkheid bestaat, is een andere vraag die niet door de empirische wetenschappen kan worden beantwoord. God kan immers geen object van een experiment zijn. Maar in de empirisch toegankelijke werkelijkheid van het huidige leven is er een ware overvloed aan goden die met elkaar concurreren om de aandacht en aanhang van mensen. Nietzsche dacht dat hij aan het begin van een eeuw van atheïsme stond. Maar op dit moment ziet het er naar uit dat de eenentwintigste eeuw juist door polytheïsme wordt gekenmerkt. Het lijkt wel alsof de goden van de Oudheid nadrukkelijk zijn teruggekeerd.

De radicale denkers uit de tijd van de Verlichting, vooral die in Frankrijk, verwachtten met een vrolijk voorgevoel de ondergang van de godsdienst. Godsdienst werd beschouwd als een grandioze illusie die niet alleen geleid had tot diverse vormen van bijgeloof maar ook de meest monsterlijke gruwelijkheden had geproduceerd. De godsdienstoorlogen die volgden op het protestantse schisma maakten dit gezichtspunt alleszins geloofwaardig. Voltaires kreet Écrasez l’infame was dan ook niet alleen toepasbaar op de Katholieke Kerk – volgens hem de moeder van alle gruwelijkheden – maar op godsdienst in het algemeen. Protestanten gingen door met het vermoorden van ketters en het verbranden van heksen, en zij deden dat met het enthousiasme van hun katholieke tegenstanders. Ook buiten het verdeelde christendom zouden geen aantrekkelijker religieuze tradities te vinden zijn.

Uiteraard was de rede het instrument waarmee godsdienst uitgeroeid zou moeten worden. In het koele licht van de rede zouden de religieuze illusies verdampen. Deze verwachting werd dramatisch gesymboliseerd toen de Franse revolutionairen de Godin van de Rede installeerden in de Kerk van de Madeleine te Parijs. Dit Verlichtingsgeloof eindigde niet met de Franse Revolutie. Integendeel, het is in verschillende gedaanten tot op de dag van vandaag blijven bestaan. In de negentiende eeuw installeerde dit geloof zich in het bijzonder in de wetenschap. Men geloofde dat de rede een onfeilbare methodologie zou vinden om de wereld te begrijpen en uiteindelijk ook om een moreel superieure maatschappelijke orde op te zetten. Met andere woorden, de filosofie van de Verlichting veranderde in een empiristische wetenschap. De profeet van die mutatie was Auguste Comte (1798-1875), wiens ideologie van het positivisme een immense invloed uitoefende op de vooruitstrevende intelligentsia van Europa. Maar ook buiten Europa, met name in Latijns Amerika, waar de vlag van Brazilië nog steeds gesierd is met de Comte-slogan ‘orde en vooruitgang’. En het was geen toeval dat Comte de nieuwe wetenschap van de sociologie uitvond.

Zoals die wetenschap zich verder ontwikkelde, leek ze allengs steeds minder op wat Comte voor ogen had gestaan. In toenemende mate zag zij zichzelf niet als een wijsgerig systeem maar als een exacte wetenschap, gebaseerd op empirische bewijsvoering en onderworpen aan empirische misvattingen. Drie denkers worden over het algemeen gezien als de aanstichters van de moderne sociologie – Karl Marx, Emile Durkheim en Max Weber. Hun gedachtewerelden verschilden behoorlijk, maar wat godsdienst betreft meende ieder van hen, zij het om andere redenen, dat moderniteit een gestage religieuze neergang zou inhouden. Marx en Durkheim, beiden kinderen van de Verlichting, juichten deze vermeende ontwikkeling toe. Weber daarentegen beschouwde haar met melancholieke gelatenheid.

In de godsdienstsociologie zoals die in de twintigste eeuw tot ontwikkeling kwam, werd deze verbinding van moderniteit met de neergang van religie bekend als de ‘secularisatietheorie’. Deze theorie komt erop neer dat het onvermijdelijk is dat tengevolge van de verbreiding van wetenschappelijke kennis en door het feit dat moderne instituties de sociale funderingen van religieus geloof ondermijnen, de moderniteit tot secularisatie zal leiden. (Secularisatie wordt dan begrepen als de voortschrijdende neergang van godsdienst in de samenleving en in de geesten van individuen.) Dit gezichtspunt was niet gebaseerd op de een of andere wijsgerige verwerping van godsdienst, maar veeleer op verschillende empirische gegevens die dit gezichtspunt leken te ondersteunen. Het is belangrijk zich te realiseren dat veel van deze data uit Europa kwamen. Ook moet onderstreept worden dat de theorie ‘zonder waardeoordeel’ was (om een term van Weber te gebruiken). Dat wil zeggen, ze kan aangehangen worden zowel door mensen die haar verwelkomen als door anderen die haar betreuren. Zo was in de vorige eeuw een aantal christelijke theologen behoorlijk ongelukkig over dit vermeende proces van secularisatie, maar zij aanvaardden het niettemin als een wetenschappelijk vaststaand feit, waarmee zowel kerken als individuele gelovigen in het reine moesten zien te komen. Enkele theologen vonden een manier om de secularisatie te omarmen, zoals de aanhangers van de voor korte tijd modieuze ‘God-is-dood-theologie’ in de jaren zestig – een fraai geval van ‘man bijt hond’.

‘In een gepolariseerde samenleving waarin het fanatisme van de verschillende absolute posities lijkt toe te nemen, kan juist de twijfel de mogelijkheden open houden voor het gesprek en het contact tussen individuen en groepen’ – Hans Achterhuis in de Volkskrant ****

‘De democratie is een van de weinige politieke stelsels die de twijfel (belichaamd door de oppositie) heeft geïnstitutionaliseerd. Maar Berger en Zijderveld zijn geen hardcore sceptici, aangezien bepaalde ‘kernwaarden’ van de democratie, zoals vrijheid, menselijke waardigheid en mensenrechten, volgens hen nooit aan twijfel onderhevig mogen zijn. Zij trachten zelfs te verdedigen dat het hier om ‘universele’ waarden gaat’ – Arnold Heumakers in
NRC Handelsblad

‘Er is onduidelijkheid en onzekerheid ontstaan door de multi-etniciteit en de islam. Men zoekt dus duidelijkheid en zekerheid. Die krijgen mensen niet. Democratie is twijfel, het hele idee van oppositie is gebaseerd op twijfel zaaien over wat de regering doet’ – Anton Zijderveld in Trouw

Bespreking op Zorgwelzijn.nl

Nederland kan dit boek goed gebruiken. Nu het politieke landschap grotendeels wordt gedomineerd door een partij die kiest voor fanatisme, is er meer dan ooit twijfel nodig.

Bron: Zorgwelzijn.nl

Recensie op Opunie.nl

Peter Berger (1929) werd geboren in Oostenrijk in een Luthers gezin, maar verhuisde al jong naar Amerika, waar hij wereldberoemd werd als socioloog.

Bron: Opunie.nl

Bespreking voor Binnenlands Bestuur

Twijfel is een mooi fenomeen. Deze zomer, bij de formatie, hebben we er veel van gezien.

Bron: Binnenlandsbestuur.nl

Bespreking op BinnenlandsBestuur.nl

Twijfel is een mooi fenomeen. Deze zomer, bij de formatie, hebben we er veel van gezien. Zal ik nu met de PvdA, of met het CDA? Of toch maar met de PVV? Mark Rutte heeft zich laten kennen als een twijfelend politicus.

Bron: Binnenlandsbestuur.nl

Recensie op NRCBoeken.nl

Dankzij twijfel worden we menselijk, en wie wil dat niet? In de filosofie blijkt het belang van scepsis zó groot, dat je in een nieuw overzichtswerk alle usual suspects tegenkomt.

Bron: NRCBoeken.nl

Recensie op Volkskrant.nl

Het is een project met een bijzondere voorgeschiedenis. Peter Berger en Anton Zijderveld, twee oude rotten die in de sociologie hun sporen verdiend hebben, ontdekten dat zij ieder afzonderlijk werkten aan hetzelfde thema: twijfel en maatschappelijk relativisme.

Bron: Kunst.Volkskrant.nl

Ivo Opstelten bij boekpresentatie

Dinsdag 13 april 2010 ontvangt Ivo Opstelten het eerste exemplaar van het boek LOF DER TWIJFEL: Hoe we overtuigingen kunnen koesteren zonder daarbij fanatiek te worden van Peter L. Berger & Anton C. Zijderveld

Bron: Echo.nl

Anton Zijderveld in Boeken

Twijfelen is menselijk, zelfs broodnodig. Wie niet twijfelt maakt nooit ergens een essentiële kanttekening, en maakt geen ruimte vrij voor nuance.

Bron: Boeken.VPRO.nl

Voorpublicatie op Athenaeum.nl

18 februari verschijnt van Peter Berger en Anton Zijderveld Lof der twijfel, een essay over overtuiging, fanatisme en maatschappij.

Bron: Athenaeum.nl