BOEKEN

BOEK

In mijn vreemde land. Berichten uit de gevangenis, 1944

In mijn vreemde land. Berichten uit de gevangenis, 1944

Hans Fallada

Hans Fallada’s openhartige herinneringen aan een turbulent leven en de terreur van de nazi’s – stiekem en in minuscuul schrift opgetekend in de gevangenis in 1944 – zijn kortgeleden ontcijferd en worden nu voor het eerst in Nederland gepubliceerd.

In 1944 belandt Hans Fallada, nadat hij zijn echtgenote met een pistool heeft bedreigd, in de gevangenis. Het lijkt met hem gedaan: een alcoholist, een geestelijk en lichamelijk wrak, een auteur die niet meer tot schrijven in staat is. Maar juist hier, in dit ‘dodenhuis’, omgeven door moordenaars en  zedendelinquenten en onder voortdurend toezicht van zijn bewakers, is schrijven zijn redding. Regel na regel schrijft hij zijn haat tegen de nazi’s en de vernederingen van de afgelopen jaren van zich af. En zet daarmee zijn leven op het spel.

Terwijl het in Berlijn bommen regent en huizen in vlammen opgaan, schrijft Hans Fallada in een gevangeniscel in Strelitz een relaas dat hem het leven kan kosten. Openhartig en verstrikt in zijn eigen tegenspraken legt hij getuigenis af van zijn ervaringen in het Derde Rijk, maar ook van de opkomst en neergang van een schrijver.

In mijn vreemde land is een unieke combinatie van autobiografie, een sprekend tijdsbeeld en het verslag van iemand die moet schrijven om te overleven.
Onder de ogen van zijn bewakers beschrijft Fallada pakkend en aangrijpend zijn meest turbulente jaren, vanaf zijn wereldsucces Wat nu, kleine man? in 1932 tot zijn verblijf in de gevangenis in 1944.

En wat heeft die man veel te vertellen over de roaring twenties and brown thirties! Over zijn plotselinge schrijversroem, een leven zonder materiële zorgen, drankorgieën met Hemingway waarbij zelfs de sektglazen werden opgegeten. Over goede en foute vrienden, intriganten en informanten, nazibewonde raars van zijn boeken, over Goebbels’ pogingen hem om te kopen met privileges, en altijd weer over de hunkeringen naar een gewoon leven, naar rust en het overwinnen van zijn verslavingen en angsten.

Als schrijver kon Fallada zich niet voorstellen ergens anders te leven dan in Duitsland. Maar voor het feit dat hij blijft, betaalt hij een hoge prijs. Hij beschrijft meedogenloos het falen en de groeiende wanhoop van een apolitiek man. Juist dit maakt In mijn vreemde land tot Fallada’s meest persoonlijke boek.

Ook leverbaar als eboek

   

Op 4 september 1944 wordt Hans Fallada voor onbepaalde tijd ter observatie opgenomen in de gevangenis Neustrelitz-Strelitz, op de afdeling voor ‘geestelijk gestoorde delinquenten’ . Zijn lot is volkomen ongewis.

Het is niet voor het eerst dat deze zoon van een rechter van het Rijksgerechtshof achter de tralies belandt: in 1923 en 1926 was hij voor verduistering al eens veroordeeld tot achtereenvolgens zes maanden en tweeënhalf jaar gevangenisstraf. In beide gevallen speelde zijn drugsverslaving een belangrijke rol. In 1933 legde men hem samenzwering tegen de Führer ten laste en zat hij ter bescherming van de staatsveiligheid elf dagen in hechtenis. Maar in het najaar van 1944 verwijt men hem iets anders: Fallada wordt ervan beschuldigd op 28 augustus 1944 zijn ‘voormalige echtgenote met doodslag te hebben bedreigd’.

Op 5 juli 1944 was hun echtscheiding uitgesproken. Toch woonden ze nog steeds samen op hun boerderij in Carwitz: Anna (Suse) Ditzen verbleef in het huis met hun drie kinderen, haar schoonmoeder en een voortdurend wisselend aantal als gevolg van bombardementen dakloos geworden vrienden en familieleden, en Hans Fallada had zijn intrek genomen in het kamertje van de tuinman in de schuur.

Op die bewuste maandagmiddag eind augustus lost de zwaar beschonken Fallada tijdens een ruzie een schot met zijn zakpistool. Anna Ditzen weet hem het wapen te ontfutselen, gooit het in het meer en waarschuwt dokter Hotop, hun huisarts in het naburige Feldberg. Zowel Fallada als Anna Ditzen verklaart achteraf dat het schot geen poging tot doodslag was. Dokter Hotop laat zijn patiënt door de veldwachter ter ontnuchtering naar Feldberg brengen.

Aldus had de zaak met een sisser kunnen aflopen, maar het verhaal komt een overijverige, jonge officier van justitie ter ore. Hij staat erop Hans Fallada over te brengen naar het kantongerecht in Neustrelitz om hem daar te verhoren. Op 31 augustus wordt besloten dat ‘de aangeklaagde tijdelijk wordt ondergebracht in een psychiatrische inrichting’. Op 4 september vallen de deuren van de gevangenis Neustrelitz-Strelitz achter Hans Fallada in het slot. Hij wordt voor onbepaalde tijd op de psychiatrische afdeling III geplaatst, bij de ontoerekeningsvatbaar respectievelijk beperkt toerekeningsvatbaar verklaarde delinquenten. Het lijkt met hem gedaan te zijn: een alcoholist, een geestelijk en lichamelijk wrak, een auteur die niet tot schrijven in staat is.

Maar Fallada benut zijn hechtenis voor ontwenning – en voor literair werk. Al in 1924 had hij in de gevangenis van Greifswald bij wijze van zelftherapie een dagboek bijgehouden. Daarom vraagt hij ook dit keer om pen en papier. Met succes. Hij krijgt 92 vel gelinieerd papier (184 pagina’s) van ongeveer A4-formaat. Naast een aantal korte verhalen schrijft Fallada Der Trinker. Aangezien zijn roman over ‘alcoholisme’ niet wordt ontdekt, verstout hij zich vanaf 23 september zijn herinneringen aan de nazitijd op te schrijven. Hij behoort tot degenen die in het land zijn gebleven en heeft de jaren van het Derde Rijk in Duitsland doorgebracht, voornamelijk op het platteland van Mecklenburg, en daar ‘het leven geleefd als ieder ander’. Nu wil hij getuigenis afleggen.

Juist hier, in dit ‘dodenhuis’, lijkt de tijd hem rijp voor zijn persoonlijke afrekening met het naziregime, die tevens een rechtvaardiging is van zijn pijnlijke compromissen en concessies als schrijver in het Derde Rijk.

In het najaar van 1944 heeft de verwoestende oorlog zijn laatste fase bereikt en tekent de ineenstorting van Hitlers Duitsland zich steeds duidelijker af. De geallieerden rukken van alle kanten op: Amerikaanse troepen bereiken de westgrens van het Duitse Rijk, het Rode Leger stoot door naar Oost-Pruisen. Tegelijkertijd nemen de terreur en repressie van het naziregime in Duitsland toe. Met wat hij nu opschrijft, zet Fallada zijn leven op het spel.

Omgeven door ‘moordenaars, dieven en zedendelinquenten’, en onder voortdurend toezicht van zijn bewakers schrijft hij snel en gejaagd; regel na regel ontdoet hij zich van zijn haat tegen de nazi’s en de vernederingen van de laatste jaren. Hij gaat daarbij weloverwogen te werk. Ter camouflage en om papier te besparen gebruikt hij afkortingen: ‘n.’ staat bijvoorbeeld voor ‘nationaalsocialistisch’ of ‘nationaalsocialisme’ en ‘n.’s’ voor de ‘nazi’s’.

Hoewel zijn minuscule schrift de bewakers toch al afschrikt, gaat Fallada met zijn codering nog verder: hij draait voltooide manuscriptpagina’s ondersteboven en schrijft tussen de regels door; hij draait het blad zo vaak mogelijk om. Zijn gevaarlijke aantekeningen, micrografie en kalligrafische raadsels tegelijk, worden een soort ‘geheimschrift’ dat alleen nog moeizaam met een loep te ontcijferen valt.

Op zondag 8 oktober 1944 krijgt Hans Fallada een dag verlof. Onder zijn hemd smokkelt hij zijn geheime notities de inrichting uit.


Download het fragment als PDF

Fantastisch geschreven! Een ritmisch, eigenzinnig boek dat Fallada naar grote hoogte weet te tillen.' – De Wereld Draait Door

'In mijn vreemde land. Berichten uit de gevangenis, 1944 vertelt het kleine verhaal van de grote geschiedenis. Geen veldslagen, maar burenruzies. Juist zo’n subjectief document geeft een expressief beeld van de jaren 1933 tot 1944, het tijdvak waaraan Fallada herinneringen ophaalt. Verbijsterend, ook voor wie de geschiedenis kent, blijft de snelheid waarmee Duitsland in een dictatuur veranderde nadat ‘95% op de Führer had gestemd’.' - NRC Handelsblad ****

'Messcherpe kritiek op het nationaalsocialistische bewind, waarbij de schrijver ook zichzelf niet spaart.' - de Volkskrant ****

‘Wat nu, na meer dan zestig jaar, voor het eerst volledig toegankelijk is, is een typische Fallada: een mengeling van woede-uitbarstingen en grootspraak, ernst en frivoliteit, colportage en feiten – als een poëtisch live-verslag vanuit het centrum van de waanzin.’ – Der Spiegel

'Ware literatuur geeft de lezer het idee dat het boek uitsluitend voor hem of haar geschreven is. In mijn vreemde land is zo’n boek. De dit jaar overleden Duitse literatuurpaus Marcel Reich-Ranicki zei ooit dat dagboeken nooit en te nimmer literatuur kunnen zijn. Moge In mijn vreemde land daar dan een uitzondering op vormen. Een geweldig boek, van binnenuit geschreven. Ook nog eens prettig leesvoer, een bovenmenselijke prestatie gezien de omstandigheden waaronder hedonist Fallada de teksten schreef.' – Literatuurplein.nl

'Prachtig zijn de verhalen waarin hij vertelt over zijn grote vriend en uitgever Ernst Rowohlt, hoe deze er in slaagt uit de handen van de nazi’s te blijven en zo lang mogelijk te blijven publiceren totdat juist een boek van Fallada een eind maakt aan zijn bezigheden en hem noopt naar het buitenland te vertrekken, maar niet zonder ervoor te zorgen dat Fallada een nieuwe uitgever heeft. Hetzelfde geldt voor het portret dat hij schildert van Peter Suhrkamp, de man die carrière maakt in de uitgeverswereld tijdens de nazi’s, maar anderzijds Fallada tot steun is en uit de brand helpt en ervoor zorgt dat Bertold Brecht veilig naar het buitenland kan vluchten om uiteindelijk zelf in een concentratiekamp om het leven te komen.' - LiterairNederland.nl

'Als historisch document is ‘In mijn vreemde land’ overdonderend. Het is een retrospectieve analyse van gebeurtenissen, maar dan onder de radar van de nazi’s geschreven, eigenlijk in het hol van de leeuw. Het lijkt in deze therapeutische paragrafen niet zozeer om literatuur te gaan, wel om wat echt is. Zijn verhalende romans zijn minder gefragmenteerd en literair misschien iets slagvaardiger, maar wat hij hier schreef is weergaloos intens.' - CuttingEdge.nl ****

'Vorige week werd het tot ‘boek van de maand’ uitgeroepen, dit keer in Nederland bij het televisieprogramma De Wereld Draait Door. Als u na die uitzending niet meteen naar de boekhandel bent gerend, dan moet u dat nu even doen, en wacht, als u daar toch bent, neem dan gelijk alle romans van Fallada mee. Mocht u om een bepaalde reden zowel de tips van het DWDD-boekhandelarenpanel als die van mij in de wind slaan – prima, in deze democratische tijden mag iedereen expert zijn – zou ik nog kunnen wijzen op de twee enthousiaste stukken van Bas Heijne.' - Tzum.info

'Het is onvoorstelbaar dat de Duitse auteur Hans Fallada in het najaar van 1944 in gevangenschap zulk geweldig proza kon schrijven als in ‘In mijn vreemde land’. Hij was fysiek en mentaal een wrak, een alcoholist die leed aan zenuwinzinkingen en niet meer tot schrijven in staat leek. Wat niet wegneemt dat Fallada in ‘In mijn vreemde land’ zijn haat jegens de nazi’s fabelachtig meeslepend verwoordt en heldhaftig probeert zijn beklemmende verleden te bezweren. Hij fabuleert, toont grote stemmingswisselingen, is grof en maakt fouten. Hij bespeelt heel het literaire register en de lezer weet zich bij het wegen van het geschrevene – vol tegenstrijdigheden, paradoxen en onjuistheden – gelukkig geholpen door de leerzame Aantekeningen.' - Boekhandel de Bengel

In mijn vreemde land is een onthutsend boek. Fallada komt uit zijn dagboek niet tevoorschijn als een held. Dat was hij ook niet, kort na de oorlog heeft hij hier en daar zijn notities zelfs wat aangepast met het oog op de toekomst. Zijn dagboek is in de eerste plaats een ontluisterend tijdsdocument over het naziregime en hoe je als nietpartijlid kon proberen te overleven. In dat opzicht schreef hij eigenlijk voor de tweede keer zijn grote succes uit 1932 Wat nu, kleine man. Maar dit keer met zichzelf in de hoofdrol.' – De Tijd

Recensie op Volkskrant.nl

Messcherpe kritiek op het nationaalsocialistische bewind, waarbij de schrijver ook zichzelf niet spaart.

Bron: Volkskrant.nl

Recensie op LiterairNederland.nl

Hans Fallada was geen held, gelukkig niet, maar wel een prachtig schrijver.

Bron: LiterairNederland.nl

Recensie in NRC Handelsblad

In mijn vreemde land. Berichten uit de gevangenis, 1944 vertelt het kleine verhaal van de grote geschiedenis. Geen veldslagen, maar burenruzies. Juist zo’n subjectief document geeft een expressief beeld van de jaren 1933 tot 1944, het tijdvak waaraan Fallada herinneringen ophaalt. Verbijsterend, ook voor wie de geschiedenis kent, blijft de snelheid waarmee Duitsland in een dictatuur veranderde nadat ‘95% op de Führer had gestemd’.

Bron: NRCLux.nl

Bespreking op CuttingEdge.be

Als historisch document is ‘In mijn vreemde land’ overdonderend. Het is een retrospectieve analyse van gebeurtenissen, maar dan onder de radar van de nazi’s geschreven, eigenlijk in het hol van de leeuw. Fallada neemt geen om- of sluipwegen: hij zet zijn leven op het spel door zijn rebellerende ideeën op papier te zetten en formuleert naar waarheid. Het lijkt in deze therapeutische paragrafen niet zozeer om literatuur te gaan, wel om wat echt is. Zijn verhalende romans zijn minder gefragmenteerd en literair misschien iets slagvaardiger, maar wat hij hier schreef is weergaloos intens. Wat een vreemd land verrijst hier uit de inkt..

Bron: CuttingEdge.be

Bespreking op Literatuurplein.nl

Hoe bar en boos ook de omstandigheden, soms kan het louterend werken wanneer iemand even buitenspel wordt gezet, wanneer er een moment van gedwongen reflectie is. In 1944 werd Hans Fallada (pseudoniem van Rudolf Ditzen, 1893–1947) opgenomen op een speciale psychiatrische afdeling van de gevangenis in Alt-Strelitz. Een oord dat verzorging en heling beloofde, maar dat gezien de dramatische hygiëne en slechte voedselverstrekking eerder iets weg had van een middeleeuwse kerker.

Bron: Literatuurplein.nl

Bespreking op Tzum.nl

In In mijn vreemde land zijn we getuige van een poging van een a-politiek romanschrijver om zichzelf vrij te pleiten in een land waar de rechtsstaat en menselijkheid waren vernietigd. Een man die veel van Duitsland hield, maar dat hem tegelijkertijd zo vreemd was geworden zodat hij zich genoodzaakt zag om af te dalen in de schuilkelder van zijn binnenste. Dat bleek uiteindelijk ook een kerker, en alleen deze wanhoopsschreeuw en zijn stalen humor tijdens de permanente nachtmerrie kon hem de illusie bieden daaruit te ontsnappen.

Bron: Tzum.info

In mijn vreemde land Boek van de Maand bij DWDD

Het DWDD boekenpanel kiest Hans Fallada's 'In mijn vreemde land' als Boek van de Maand (vanaf 7:00 min.)

Bron: DeWereldDraaitDoor.vara.nl

Vermelding op Historiek.net

Hans Fallada’s openhartige herinneringen aan een turbulent leven en de terreur van de nazi’s – stiekem en in minuscuul schrift opgetekend in de gevangenis in 1944 – zijn kortgeleden ontcijferd en worden nu voor het eerst in Nederland gepubliceerd.

Bron: Historiek.net

Recensie op LiterairNederland.nl

Ware literatuur geeft de lezer het idee dat het boek uitsluitend voor hem of haar geschreven is. In mijn vreemde land is zo’n boek. De dit jaar overleden Duitse literatuurpaus Marcel Reich-Ranicki zei ooit dat dagboeken nooit en te nimmer literatuur kunnen zijn. Moge In mijn vreemde land daar dan een uitzondering op vormen. Een geweldig boek, van binnenuit geschreven. Ook nog eens prettig leesvoer, een bovenmenselijke prestatie gezien de omstandigheden waaronder hedonist Fallada de teksten schreef.

Bron: LiterairNederland.nl

Voorpublicatie op Athenaeum.nl

Vrijdag verscheen In mijn vreemde land. Berichten uit de gevangenis, 1944 van Hans Fallada (In meinem fremden Land, vertaald door Anne Folkertsma), wij publiceren een uitgebreid fragment. 'En in deze hoogst aangename ambiance kwam er opeens een opgewonden kelner binnenstormen die ons eraan herinnerde dat er naast onze volmaakt geordende, particuliere wereld nog een veel grotere buitenwereld bestond, waarin het er op dat moment zeer turbulent toeging. Met de uitroep: "De Rijksdag staat in brand! De Rijksdag staat in brand! De communisten hebben hem aangestoken!"'

Bron: Athenaeum.nl