BOEKEN

BOEK

Wat is een klassieke roman

Wat is een klassieke roman

J.M. Coetzee

Wie Coetzee’s essays leest stelt weldra vast dat er verwantschap is en eenzelfde soort interesses: Coetzee en de door hem geportretteerde boeken en auteurs proberen antwoord te geven op de belangrijkste vraag van alle literatuur: wat is dat eigenlijk, een mens, en hoe reageert hij in de liefde, in het gevaar, en in een samenleving die nog ver, heel ver verwijderd is van het paradijs op aarde.

Hoe komt het toch dat door de eeuwen heen auteurs en boeken die in hun tijd beroemd waren in de vergetelheid raakten, terwijl andere de tand des tijds hebben doorstaan? Waarom lezen we nog steeds Erasmus en T.S. Eliot, Emants en J.L. Borges? En zullen onze grote hedendaagse schrijvers als Harry Mulisch, Amos Oz en Nadine Gordimer over enkele generaties vergeten zijn? Wat maakt de klassieke schrijvers, ook die van de moderne tijd, tot klassieke schrijvers, en wat is eigenlijk klassiek?

J.M. Coetzee heeft zich steeds met deze vragen beziggehouden en ons met zijn bewonderenswaardig inlevende en toegankelijke essays verbluft. Zijn vragen zijn de vragen van een lezer, zijn conclusies helder en overtuigend. Hoe komt een canon eigenlijk tot stand en waarom verandert die? Welke boeken overleven en welke worden vergeten? Welke rol spelen daarbij de auteur zelf, de lezer, de tijdgeest, of ons beeld van hen? Wat beroeren Defoe en Dostojevski in ons dat hun boeken zo’n onvergetelijke indruk maken?

Wie Coetzee’s essays leest stelt weldra vast dat er verwantschap is en eenzelfde soort interesses: Coetzee en de door hem geportretteerde boeken en auteurs proberen antwoord te geven op de belangrijkste vraag van alle literatuur: wat is dat eigenlijk, een mens, en hoe reageert hij in de liefde, in het gevaar, en in een samenleving die nog ver, heel ver verwijderd is van het paradijs op aarde.

   

Marcellus Emants, Een nagelaten bekentenis

Het Nederland van halverwege de negentiende eeuw behoorde tot de culturele achterhoede van Europa. De vloedgolf van de romantische beweging had nauwelijks een rimpeling in zijn zelfgenoegzame materialisme weten te brengen. Het land had maar één literair werk van formaat voortgebracht, de roman Max Havelaar (1860) van Eduard Douwes Dekker, een aanklacht tegen de misstanden in het koloniale Nederlands-Indië.

In het laatste kwart van de eeuw, echter, begonnen de nieuwe golven van het impressionisme, wagnerisme en naturalisme de Nederlandse kust te overspoelen en tegen 1880 was een volledig literair ontwaken, de beweging van de Tachtigers, op til. Een van de profetische voorlopers die de jongemannen van de beweging voor zichzelf opeisten, was de schrijver Marcellus Emants. Het was een rol die Emants afwees, zoals hij elke verwantschap met een groep of school zou afwijzen.

De in 1848 uit een Haagse patriciërsfamilie geboren Emants was voorbestemd voor een carrière in het recht. Maar hij verachtte de vreugdeloze drankzucht en promiscuïteit van het Leidse studentenleven en gaf zijn studie op zodra zijn vader overleed. Daarna leefde hij als een financieel onafhankelijk schrijver en maakte buitenlandse reizen om de Hollandse winters te vermijden. Hij trad drie keer in het huwelijk, waarvan het laatste uitzonderlijk ongelukkig was. Na de Eerste Wereldoorlog verhuisde hij uit vrees voor de socialistische regering en de hoge belastingen naar Zwitserland, waar hij stierf in 1923.

Hoewel Emants zichzelf in de allereerste plaats als toneelschrijver beschouwde, zijn het zijn romans en verhalen die zijn naam hebben doen voortleven, in het bijzonder Een nagelaten bekentenis (1894), Inwijding (1900), Waan (1905), Liefdesleven (1916) en Mensen (1920). De belangrijkste onderwerpen daarvan zijn liefde en huwelijk: bedrieglijke liefde, ongelukkige huwelijken. Emants behoort tot een tak van Europese romanschrijvers die, door de intieme dissonanten van het moderne huwelijk te ontleden, tegelijkertijd de onvrede van de moderne westerse beschaving hebben verkend: Flaubert, Tolstoj, F.M. Ford, Lawrence.

In de literaire handboeken wordt Emants gewoonlijk onder de naturalisten geschaard. Hij lijkt daar thuis te horen omdat hij (net als de gebroeders Goncourt) geïnteresseerd was in het verborgen seksuele leven van de bourgeoisie en omdat hij (net als Zola) de taal van nieuwe wetenschappen als de erfelijkheidsleer en de psychopathologie gebruikte om menselijke beweegredenen te verklaren.

Maar hoewel Emants werd beïnvloed door de belangrijkste denkers van het naturalisme – Taine, Spencer, Charcot – verschilt hij in belangrijke opzichten van de naturalisten. Zijn pessimisme staat ver af van Zola’s geloof in het vermogen van de romanschrijver om de mens naar een betere toekomst te leiden. Evenmin vinden we bij Emants veel van de nauwgezette en systematische milieubeschrijvingen die kenmerkend zijn voor het naturalisme. Zijn belangstelling gold psychologische processen, zijn stijl is eerder analytisch dan beschrijvend. Waar de toegewijde naturalist een corpus van gegevens verzamelde om zijn roman expérimental op te baseren, kwam Emants op de traditionele manier aan zijn materiaal, via toeval, herinnering en introspectie. Zijn ware sympathieën golden de oudere generatie van Europese realisten, in het bijzonder Flaubert en Toergenjev.

In 1880 publiceerde Emants een essay over Toergenjev waarin zijn eigen filosofie beter beschreven wordt dan die van Toergenjev. In de jeugd, schrijft hij, creëert onze verbeelding een ideaalbeeld van het zelf dat we hopen te worden. Het patroon dat ons leven volgt, wordt echter niet door enig ideaal bepaald maar door onbewuste krachten binnen in ons. Deze krachten dwingen ons tot daden: en in onze daden wordt ons geopenbaard wie wij werkelijk zijn. De overgang van leven in termen van gefantaseerde idealen naar leven in termen van zelfkennis brengt altijd desillusie en pijn met zich mee. Zulke pijn wordt het scherpst wanneer we inzien hoe onoverbrugbaar groot de kloof is tussen het ideale en het werkelijke zelf.

Er wordt in dit essay op twee dingen de nadruk gelegd: de machteloosheid van het individu tegenover onbewuste innerlijke krachten, en de pijnlijke desillusie van het bereiken van de volwassenheid. Bij Willem Termeer, de verteller van Een nagelaten bekentenis, vinden we beide aspecten terug: een hulpeloos drijven in een zee van hartstochten, angsten en afgunst; en een vertwijfeld kronkelen en draaien om te ontsnappen aan het ware zelf dat zijn levensgeschiedenis hem voorspiegelt: onmachtig, laf, lachwekkend.


Download het fragment als PDF

'De grote belezenheid van Coetzee maakt het hem mogelijk de werken te plaatsen in een weids panorama van literaire verwantschappen, waarna hij ze hun unieke identiteit teruggeeft. Een lineair denker is Coetzee geenszins, hij associeert in alle vrijheid; dat maakt zijn teksten niet altijd eenvoudig toegankelijk. Voor lezers van hoog niveau is deze bundel een rijke bron' - Drs. Cees van der Pluijm voor NBD|Biblion

'Dames en heren, ik herinner mij die eerste kennismaking met het werk van Coetzee nog goed. Het leek alsof ik Keith Jarrett voor het eerst weer hoorde spelen. Ik, uit het veilige West-Europa, begreep daar in die bus op mijn eerste reis in Afrika heviger dan ooit hoe literatuur niet anders dan moreel kon zijn, hoe hoog de inzet minstens moest zijn en hoe genadeloos een schrijverschap mocht worden. […] Maar het gaat ook om verrijking en verdieping. Nergens heb ik zoveel geleerd over de acuutheid en de urgentie van het schrijven als in Zuid-Afrika. Coetzee’s werk, net als dat van Antjie Krog, Breyten Breytenbach en Marlène van Niekerk bevrijdt ons van het vrijblijvende. Hun werk is tijdloos doordat het zo nadrukkelijk communiceert met de tijd. En wij, wij staan in onze achtertuin en horen hun muziek.' - David Van Reybrouck over Wat is een klassieke roman? tijdens het Coetzee-festival

Bespreking op Iedereenleest.be

In deze zoektocht vertelt hij over zichzelf, over de werken, over historie en over de rol die deze allemaal spelen. Prachtig als geheel, prachtig op zichzelf staand.

Bron: IedereenLeest.be

Bespreking op 8weekly.nl

Coetzee is niet alleen publiciteitsschuw, hij is vooral ook een bedachtzaam mens. Een vraag krijgt hij liever schriftelijk, zodat hij over het antwoord lang en rustig kan nadenken.

Bron: 8weekly.nl